Spis treści

1.

Światy warunkowe

2.

Ideał

3.

Punkt widzenia

Literacka kariera Stanleya Graumana Weinbauma trwała niespełna osiemnaście miesięcy. Zadebiutował w lipcu 1934 roku opowiadaniem „Odyseja marsjańska”, a zmarł na raka płuc 14 grudnia 1935 w wieku 33 lat. Napisał dwadzieścia kilka opowiadań i cztery powieści. Spora część z tego została opublikowana już po jego śmierci. Cykl o profesorze van Manderpootzu składa się z trzech opowiadań opublikowanych w czasopiśmie Wonder Stories w sierpniu i wrześniu 1935, oraz w lutym 1936 r.

- Światy warunkowe

- Ideał

- Punkt widzenia

Stanley Grauman Weinbaum

„Światy warunkowe”

(The Worlds of If)

Po drodze na lotnisko Staten Island zatrzymałem się, żeby zadzwonić i to był błąd, bo miałem niewątpliwie szansę, żeby zdążyć. Urzędnik potraktował mnie życzliwie.

— Zatrzymamy dla pana ten samolot pięć minut — powiedział. — Nic więcej nie możemy zrobić.

Wróciłem biegiem do taksówki i ruszyliśmy na trzeci poziom, a potem jak kometa po stalowej tęczy przez most Staten. Naprawdę musiałem być przed wieczorem w Moskwie, by zdążyć o ósmej na otwarcie przetargu na tunel pod Uralem. Ich rząd wymagał osobistej obecności przedstawiciela każdego uczestnika przetargu. Nasza firma powinna jednak zastanowić się, zanim wydelegowała tam mnie, Dixona Wellsa, nawet jeśli N. J. Wells Corporation to... powiedzmy, mój ojciec. Mam bowiem, no cóż, jakąś niezasłużoną opinię spóźniania się przy każdej okazji; zawsze coś mi przeszkodzi w dotarciu na czas, gdzie by to nie było. To nie moja wina. Tym razem spotkałem przypadkiem mojego dawnego nauczyciela fizyki, czcigodnego profesora Haskela van Manderpootza. Nie mogłem przecież po prostu powiedzieć mu dzień dobry i zaraz potem do widzenia; w koledżu w 2014 roku byłem jego ulubionym uczniem.

No i oczywiście spóźniłem się na samolot. Wciąż jeszcze byłem na moście Staten, gdy usłyszałem huk katapulty i radziecki rakietoplan „Bajkał” przemknął z rykiem nad nami jak pocisk, ciągnąc za sobą długi ogon ognia.

Kontrakt jednak i tak dostaliśmy; firma skontaktowała się z naszym człowiekiem w Bejrucie, który poleciał do Moskwy. Ale mojej reputacji nic to już nie pomogło. Z drugiej strony, czytając wieczorne gazety, poczułem znaczną ulgę. „Bajkał”, by uniknąć sztormowej pogody, poleciał północnym skrajem wschodniego korytarza i zawadził skrzydłem o brytyjski transportowiec z owocami, w wyniku czego z jego pięciuset pasażerów ocalało jedynie sto osób. Mało brakowało, żebym stał się „świętej pamięci panem Wellsem”[1].

Z czcigodnym van Manderpootzem umówiłem się na przyszły tydzień. Wyglądało na to, że przeniósł się na uniwersytet nowojorski jako kierownik zakładu Nowszej Fizyki... czyli teorii względności. Zasługiwał na to. Jeśli istniał jakiś geniusz, to był nim ten staruszek; nawet teraz, osiem lat po ukończeniu koledżu, pamiętałem z jego zajęć więcej niż z wielu innych razem, z obliczeń, pary i ropy, mechaniki i innych ryzykownych przedmiotów na ścieżce edukacyjnej inżyniera. Tak więc wpadłem do niego we wtorek, spóźniony o jakąś godzinę, gdyż dopiero przed wieczorem przypomniałem sobie o tym spotkaniu.

Zastałem go czytającego w zabałaganionym, jak zwykle, pokoju.

— Hmm! — chrząknął. — Widzę, że z upływem czasu zmienia się wszystko oprócz zwyczajów. Byłeś dobrym studentem, Dick, lecz o ile pamiętam, zawsze zjawiałeś się na sali w środku wykładu.

— Poprzednie zajęcia miałem w East Hall — wyjaśniłem — i chyba nie mogłem być na czas.

— No cóż, czas żebyś się nauczył przychodzić na czas — warknął, po czym oczy mu rozbłysły. — Czas! — wykrzyknął. — Najbardziej fascynujące słowo ze wszystkich. Właśnie wypowiedzieliśmy je pięć razy już w pierwszej minucie rozmowy; my rozumiemy się nawzajem, ale nauka dopiero zaczyna poznawać jego znaczenie. Nauka? Chciałem powiedzieć, że to ja zaczynam je poznawać.

Usiadłem.

— Pan i nauka to jedno — uśmiechnąłem się. — Czyż nie jest pan jednym spośród najwybitniejszych fizyków na świecie?

— Jednym spośród! — parsknął. — Jednym spośród? A kim są ci inni?

— No... Corveille, Hastings, Shrimski...

— Co? Wymieniasz ich jednym tchem wraz z nazwiskiem van Manderpootza? Stado szakali pożerające okruchy pomysłów, które spadły z mojego stołu podczas uczty intelektu? Gdybyś się cofnął do ubiegłego stulecia... gdybyś wspomniał Einsteina, de Sittera... być może ich nazwiska byłyby warte tego, by je postawić obok... albo zaraz po van Manderpootzu!

Rozbawiony, uśmiechnąłem się ponownie.

— Przecież Einstein był uważany za całkiem dobrego — zaznaczyłem. — W końcu to on jako pierwszy powiązał ze sobą czas i przestrzeń. Przed nim były to tylko pojęcia filozoficzne.

— A skąd! — warknął profesor. — Może w jakiś mętny, prymitywny sposób wskazał kierunek, ale to ja... ja, van Manderpootz... ja jestem pierwszym, który ujarzmił czas, ja zawlokłem go do laboratorium i to ja wykonywałem na nim eksperymenty.

— Naprawdę? A jakie eksperymenty?

— A jakie eksperymenty, oprócz prostych pomiarów, można przeprowadzić z czasem? — zapytał z przekąsem.

— Jakie? Nie wiem. Podróże w czasie?

— Właśnie.

— Jak wehikułami czasu, o których się rozpisują ostatnio w magazynach? Podróże w przyszłość i w przeszłość?

— Nie! Nie, nie, nie! Przyszłość i przeszłość, fuj! Nie trzeba van Manderpootza, żeby ujrzeć w tym błędne pojmowanie. Einstein wykazał to już wystarczająco jasno.

— Jak to? Przecież to jest możliwe do pomyślenia.

— Możliwe do pomyślenia? I ty, Dixonie Wells, studiowałeś u van Manderpootza! — Ze zdenerwowania poczerwieniał na twarzy, po czym zrobił srogą minę. — Posłuchaj mnie. Wiesz, jak czas się zmienia w zależności od prędkości układu... znasz teorię względności Einsteina.

— Znam.

— Bardzo dobrze. Przypuśćmy więc, że wielki konstruktor Dixon Wells wynajduje maszynę zdolną do podróży z wielką szybkością, bardzo wielką szybkością, z szybkością dziewięć dziesiątych szybkości światła. Nadążasz? Dobrze. Tankujesz więc ten cudowny pojazd na krótką wycieczkę, jakieś pół miliona mil, na którą – ze względu na to, że masa (a razem z nią inercja) wzrasta zgodnie z teorią Einsteina wraz z prędkością – potrzebne jest całe paliwo świata. Ale poradziłeś sobie z tym. Użyłeś energii jądrowej. Następnie, ponieważ twój statek przy prędkości dziewięć dziesiątych prędkości światła waży mniej więcej tyle co słońce, dezintegrujesz Północną Amerykę, żeby dostarczyć wystarczającą do podróży ilość energii. Osiągasz tę prędkość, sto sześćdziesiąt osiem tysięcy mil na sekundę, i lecisz dwieście cztery tysiące mil. Przyśpieszenie zgniata cię na śmierć, niemniej spenetrowałeś przyszłość — przerwał i uśmiechnął się sardonicznie. — Zgadza się?

— Tak.

— Jak głęboko?

Zawahałem się.

— Użyj wzorów swojego Einsteina! — wyskrzeczał. — Jak głęboko? Powiem ci. Jedną sekundę — wykrzywił się triumfalnie. — Takie są możliwości podróży w przyszłość. No, a co do przeszłości... Po pierwsze, musisz przekroczyć prędkość światła, co od razu pociąga za sobą użycie więcej niż nieskończonej ilości koni mechanicznych. Załóżmy, że wielki konstruktor Dixon Wells rozwiązał również ten mały problem, nawet jeśli cała energia wszechświata nie jest nieskończoną ilością koni mechanicznych. Tak więc aplikuje tę więcej niż nieskończoną ilość energii, by podróżować z prędkością dwieście cztery tysiące mil na sekundę przez dziesięć sekund. W ten sposób spenetrowałeś przeszłość. Jak głęboko?

Znów się zawahałem.

— Powiem ci. Jedną sekundę! — Przewiercił mnie wzrokiem. — Nie pozostaje ci teraz nic innego, jak tylko skonstruować taki pojazd, a wtedy van Manderpootz przyzna, że podróże w przyszłość – na ograniczoną liczbę sekund – są możliwe. Co do przeszłości, wyjaśniłem już, że cała energia wszechświata do tego nie wystarczy.

— Ale... — zająknąłem się — powiedział pan przecież, że...

— Nie mówiłem nic na temat podróżowania w przyszłość ani w przeszłość, bo jak ci właśnie udowodniłem, nie jest to możliwe; w pierwszym przypadku nie jest możliwe praktycznie, a w drugim absolutnie.

— No to w jaki sposób pan podróżuje w czasie?

— Nawet van Manderpootz nie jest w stanie uczynić niemożliwego — powiedział profesor z jakąś nieśmiałą radością. Uderzył palcami w gruby plik papieru maszynowego leżący przed nim na biurku. — Spójrz, Dick, to jest świat... wszechświat — zamiótł palcami. — Jest długi w czasie i... — przejechał ręką w poprzek — ...szeroki w przestrzeni, ale... — źgnął palcem w środek — ...jest bardzo cienki w czwartym wymiarze. Van Manderpootz zawsze obiera najkrótszy, najlogiczniejszy kurs. Nie podróżuję wzdłuż czasu, w przeszłość czy w przyszłość – nie! Nie ja. Ja podróżuję w poprzek czasu, na boki!

Przełknąłem ślinę.

— Na boki czasu? A co tam jest?

— A co tam powinno być? — parsknął. — Z przodu jest przyszłość, z tyłu przeszłość. Są one rzeczywiste, świat przeszły i przyszły. A jakie światy nie są ani przeszłością, ani przyszłością, lecz teraźniejszością, a przecież pozaczasowe, istniejące, jak by to powiedzieć, w czasie równoległym do naszego?

Potrząsnąłem głową.

— Idiota — wykrzyknął. — Światy warunkowe, oczywiście! Światy „jeśli”. Z przodu są światy, które będą, z tyłu światy, które były, a po bokach są światy, które mogłyby być – światy „jeśli”.

— Co? — Poczułem się zaintrygowany. — Chce pan powiedzieć, że można zobaczyć, co się stanie, jeśli zrobimy to czy tamto?

— Nie! — parsknął. — Moja maszyna nie przewiduje przyszłości. Ona pokazuje, jak już powiedziałem, światy warunkowe. Można by to wyrazić w ten sposób: gdybym zrobił to lub to, wydarzyłoby się to albo tamto. Światy trybu warunkowego.

— Do diabła, ale jak to działa?

— Bardzo prosto... dla van Manderpootza! Używam światła spolaryzowanego, ale nie w płaszczyźnie poziomej czy pionowej, lecz w czwartym wymiarze. To łatwe. Używa się do tego szpatu islandzkiego pod bardzo wysokim ciśnieniem i to wszystko. A ponieważ te światy są w czwartym wymiarze bardzo cienkie, wystarczająca jest grubość jednej długości fali, mimo że wynosi tylko milionowe części cala. To wielka zaleta w porównaniu do podróży w przeszłość i przyszłość z ich nierealnymi szybkościami i śmiesznym zasięgiem!

— I... te... światy warunkowe... są rzeczywiste?

— Rzeczywiste? A co jest rzeczywiste? Tak, są rzeczywiste! No może w tym samym sensie, w jakim 2 jest liczbą rzeczywistą w przeciwieństwie do pierwiastka z minus 2, który jest liczbą urojoną. To są światy, które by były „jeśli”... Rozumiesz?

— Tyle o ile — skinąłem głową. — Można by zobaczyć, jaki byłby Nowy Jork, gdyby Rewolucję wygrała Anglia, a nie Kolonie.

— W zasadzie tak, ale ty, przy pomocy tej maszyny, byś tego nie zobaczył. No bo widzisz, jej częścią jest psychomat Horstena (nawiasem mówiąc pomysł ukradziony z jednej z moich prac) i ty, jako użytkownik, jesteś również częścią urządzenia. Twój umysł jest niezbędny dla stworzenia środowiska. To, o czym mówisz, mógłby przy pomocy tej maszyny zobaczyć Jerzy Waszyngton po podpisaniu traktatu pokojowego. A my niestety nie. Ty nie mógłbyś nawet zobaczyć, co by się stało, gdybym ja nie wynalazł tej maszyny. Tylko ja mogę. Rozumiesz?

— Oczywiście. Ma pan na myśli, że tło musi być umiejscowione w osobistej przeszłości użytkownika.

— Robisz się coraz bystrzejszy — zadrwił. — Tak, maszyna pokazuje dziesięć godzin późniejszych wydarzeń „jeśli”... Oczywiście skondensowanych jak w filmie do pół godziny aktualnego czasu.

— Powiedziałbym, że to brzmi interesująco.

— Miałbyś ochotę to zobaczyć? Jest coś takiego, co byś chciał sprawdzić? Jakiś wybór, który chciałbyś zmienić?

— Och, z tysiąc różnych rzeczy. Chciałbym wiedzieć, co by się wydarzyło, gdybym sprzedał wszystkie moje akcje w 2009, a nie w 2010. Miałem swoje własne miliony, tylko się trochę spóźniłem... no cóż, trochę się spóźniłem z wymianą na gotówkę.

— Jak zwykle — zauważył van Manderpootz. — No to chodźmy do laboratorium.

Mieszkanie van Manderpootza znajdowało się dwie przecznice od kampusu. Profesor powiódł mnie do budynku Fizyki, a potem do swojej pracowni, zupełnie takiej samej jak ta, w której bywałem, studiując u niego. Urządzenie, które nazywał „prognoskopem”, gdyż działało w światach hipotetycznych, zajmowało cały środek stołu. Większą jego część stanowił psychomat Horstena, a połyskliwy, szklisty, krystaliczny pryzmat ze szpatu islandzkiego był polaryzatorem stanowiącym serce urządzenia.

— Włóż to — polecił van Manderpootz, wskazując hełm, a ja usiadłem, wpatrując się w ekran psychomatu. Chyba wszyscy wiedzą, co to jest psychomat Horstena; kilka lat temu był przez jakiś czas równie popularny jak tablica „ouija” sto lat temu. Nie była to jednak wyłącznie zabawka – w rzeczywistości częstokroć, podobnie jak „ouija”, służył wspomaganiu pamięci. Obserwując chaos przesuwających się po ekranie niewyraźnych kolorowych cieni, próbuje się jednocześnie wyobrazić sobie scenę lub okoliczności tego, co chcemy sobie przypomnieć. Kręci się jednocześnie gałką zmieniającą układ świateł i cieni, a kiedy przypadkiem kompozycja odpowiada wyobrażeniu... presto! Scena pojawia się przed oczami. Oczywiście umysł dopowiada szczegóły. Wszystko, co w rzeczywistości pokazuje ekran, to kolorowe plamy światła i cieni, choć mogą być zdumiewająco rzeczywiste. Zdarzały mi się okazje, w których mógłbym przysiąc, że psychomat pokazał obrazy prawie tak ostre i szczegółowe jak sama rzeczywistość; zdumiewająca potrafi być czasami ta iluzja.

Van Manderpootz włączył światło i cienie zaczęły swój taniec.

— Przypomnij sobie teraz okoliczności, powiedzmy, pół roku po krachu na giełdzie. Kręć gałką, dopóki obraz się nie wyostrzy, a potem przestań. Ja skieruję wtedy światło prognoskopu na ekran, a tobie pozostanie tylko obserwować.

Zrobiłem, jak kazał. Obrazy formowały się na chwilę, po czym znikały. Na wpół słyszalny hałas urządzenia stwarzał wrażenie szmeru odległych głosów, ale bez dodatkowej sugestii obrazu nic one nie znaczyły. Przez chwilę widziałem odbicie mojej twarzy i w końcu miałem. Zobaczyłem siebie siedzącego w niewyraźnie zobrazowanym pomieszczeniu; tak, to było to. Puściłem gałkę i skinąłem ręką.

Usłyszałem klik. Światło pociemniało, a potem rozjaśniło się. Obraz się wyklarował i ku memu zdumieniu pojawiła się druga postać, kobieca. Poznałem ją. To była Whimsy White, ówczesna gwiazda telewizji i primadonna „Telewizyjnego Variétés '09”. Zmieniła się na tym obrazie, ale poznałem ją.

Nie będę ukrywał, latałem za nią przez cały okres prosperity w latach 07 – 09, próbując się z nią ożenić, podczas gdy staruszek N.J. szalał i przekonywał, grożąc, że zapisze wszystko Towarzystwu Rekultywacji Pustyni Gobi. Myślę, że właśnie te groźby powstrzymywały ją od zgody, niemniej kiedy zainwestowałem własne pieniądze i podczas tej zwariowanej hossy w latach 08 – 09 zarobiłem kilka milionów, zmiękła.

Na pewien czas, oczywiście. Bo kiedy na wiosnę 2010 nadszedł krach, który zmusił mnie do powrotu na garnuszek tatusia i do firmy N. J. Wells Corporation, jej przychylność obniżyła się z dwunastu punktów do jednego. W lutym byliśmy zaręczeni, a w kwietniu ledwo ze sobą rozmawialiśmy. W maju zostałem wyprzedany. Znów się spóźniłem.

A teraz zobaczyłem ją na ekranie psychomatu, wyraźnie utytą i już nie taką piękną, jak to rysowała moja wyobraźnia. Patrzyła na mnie z nienawiścią, a ja odpowiadałem jej tym samym. Szmer głosów stał się wyraźniejszy.

— Ty półgłówku — krzyknęła. — Chcesz mnie tutaj pogrzebać. Chcę wrócić do Nowego Jorku, tam jest trochę życia. Mam już dosyć ciebie i twojego golfa.

— A ja mam dosyć ciebie i twojego świrowatego towarzystwa.

— Są przynajmniej żywi. A ty jesteś chodzący trup. Myślisz, że jak ci się poszczęściło i zarobiłeś trochę pieniędzy, to już jesteś nie wiadomo kim.

— No cóż, ty też nie jesteś Kleopatrą! Ci twoi znajomi... Kręcą się wokół ciebie, bo wydajesz przyjęcia i szastasz forsą... moją forsą.

— Lepsze to niż popychanie białej kulki po polu.

— Tak myślisz? Powinnaś spróbować, Mario — to było jej prawdziwe imię. — Pomogłoby ci utrzymać figurę... chociaż wątpię, czy coś tu mogłoby pomóc.

Spojrzała na mnie ze wściekłością i... No cóż, to było nieprzyjemne pół godziny. Nie będę przytaczał szczegółów, ale byłem zadowolony, gdy obraz rozpłynął się w nic nie znaczące kolorowe plamy.

— Pfu! — powiedziałem, patrząc na van Manderpootza, który coś czytał.

— Podobało ci się? — zapytał.

— Podobało? Powiedzmy, że miałem szczęście, gdy zostałem spłukany. Od dziś niczego nie żałuję.

— To właśnie ukazuje ogromny wkład van Manderpootza w szczęście ludzkości — powiedział profesor z patosem. — Powiedzenie, w mowie czy w piśmie, „a mogło być inaczej!” jest najżałośniejszym ze wszystkich żałosnych stwierdzeń. Dicku, mój przyjacielu, to stwierdzenie już nigdy nie będzie prawdą. Van Manderpootz udowodnił, że prawda brzmi: „mogło być gorzej!”

* * *

Gdy wróciłem do domu, było już późno, skutkiem czego wstałem później i odpowiednio do tego spóźniłem się do biura. Mój ojciec, chociaż niekoniecznie był z tego powodu zapracowany, to jednak przesadził, wypominając mi, że nigdy jeszcze nie przyszedłem do biura na czas. Zupełnie zapomniał, że kiedyś obudził mnie rano i zaciągnął do biura. Niepotrzebne też były jego sarkastyczne uwagi dotyczące mojego spóźnienia na „Bajkał”. Przypomniałem mu, że doszło do katastrofy, na co on odpowiedział, zupełnie bez serca, że gdybym był na pokładzie, to rakietoplan by nie był opóźniony i minął by z daleka brytyjski transportowiec. Nie musiał mi również wypominać, że kiedy raz pojechaliśmy w góry na kilka tygodni, by pograć tam w golfa, to wiosna też wtedy nadeszła później. Przecież nie miałem z tym nic wspólnego.

— Dixon — podsumował — ty w ogóle nie zdajesz sobie sprawy z tego, czym jest czas. W ogóle.

Przypomniała mi się wówczas rozmowa z van Manderpootzem.

— A ty sobie zdajesz? — zapytałem.

— Oczywiście — odparł ponuro. — Oczywiście, że sobie zdaję. Czas to pieniądz — oświadczył tonem wyroczni.

Trudno dyskutować z takim poglądem. Niemniej jego pomówienia, zwłaszcza te o „Bajkale”, bardzo mnie uraziły. Może i jestem opieszały, ale jakoś nie mogę sobie wyobrazić, jak moja obecność na pokładzie rakietoplanu mogłaby odwrócić katastrofę. Zirytowało mnie to, że w pewien sposób jestem obwiniany o śmierć kilkuset pasażerów i załogi, których nie uratowano i to mi się nie podobało.

Oczywiście, gdyby poczekali jeszcze pięć minut lub może gdybym dotarł na czas i wystartowaliby według rozkładu, zamiast pięć minut później, albo jeśli... Jeśli?

Jeśli! Słowo to przywołało mi van Manderpootza i jego prognoskop. Światy „jeśli” – niesamowite, nierealne światy istniejące obok rzeczywistości... ani w przeszłości, ani w przyszłości, tylko w teraźniejszości... chociaż pozaczasowe. Gdzieś pomiędzy nimi w nierealnej nieskończoności istniał ten, w którym zdążyłem wejść na pokład. Musiałem jedynie zadzwonić do Haskela van Manderpootza, umówić się z nim i... dowiedzieć się.

Nie była to bynajmniej łatwa decyzja. Przypuśćmy, tylko przypuśćmy, że okazałoby się, iż to ja jestem odpowiedzialny... no nie w świetle prawa, oczywiście; nie może być mowy o karalnym zaniedbaniu czy czymś podobnym... nawet o moralnej odpowiedzialności, no bo jak miałem sobie uświadomić, że moja obecność czy nieobecność zaważy tak mocno na szali życia i śmierci; skąd mogłem wiedzieć, w którą stronę przechyli się szala. Po prostu... odpowiedzialność. I nic więcej. Ta wiedza była mi nienawistna.

Nienawistna jednak była mi również niewiedza. Niepewność boli tak samo jak wyrzuty sumienia. Być może świadomość o odpowiedzialności mniej by mi szarpała nerwy niż zastanawianie się, zaprzątanie sobie głowy płonnymi wątpliwościami, daremnymi wyrzutami. Chwyciłem więc telefon, wykręciłem numer uniwersytetu i w efekcie tego ujrzałem oderwane od lektury, szerokie, wesołe i inteligentne oblicze van Manderpootza.

* * *

Pośpiesznie poprosiłem go o spotkanie jeszcze tego wieczora i o mało co, a byłbym na czas, gdyby nie jakiś nierozgarnięty policjant, nalegający bym zapłacił mandat za nadmierną prędkość. W każdym razie van Manderpootz był zdumiony.

— Dixon — zagrzmiał — omal się nie minęliśmy. Właśnie wychodziłem do klubu, bo spodziewałem się ciebie dopiero za godzinę. Spóźniłeś się tylko dziesięć minut.

Zignorowałem jego słowa.

— Panie profesorze — zawołałem — chciałbym użyć pańskiego... hm... prognoskopu.

— Co? No, to masz szczęście, bo właśnie miałem go rozebrać.

— Rozebrać? Dlaczego?

— Spełnił już swoją rolę. Dzięki niemu narodziła się nowa idea, daleko ważniejsza od niego. Potrzebuję miejsca, które zajmuje.

— Co za idea? Chyba nie będę zbyt zarozumiały, pytając?

— Nie będziesz zbyt zarozumiały. Zarówno ty, jak i świat pewnie się tego spodziewacie i oczekujecie z niecierpliwością, ale ty usłyszysz o tym z ust samego autora. Ni mniej, ni więcej będzie to autobiografia van Manderpootza! — Zakończył z patosem.

W zdumieniu otworzyłem usta.

— Autobiografia? — zapytałem.

— Tak. Świat, być może nieświadomie, o to błaga. Opiszę szczegółowo moje życie i prace. Ujawnię się jako człowiek odpowiedzialny za to, że wojna na Pacyfiku w 2004 trwała trzy lata.

— Pan?

— A któż by inny? Gdybym nie był w tym czasie lojalnym poddanym holenderskim, czyli neutralnym, siły azjatyckie zostałyby rozgromione w ciągu trzech miesięcy, zamiast trzech lat. Prognoskop to jasno pokazał. Wynalazłbym kalkulator wyliczający prawdopodobieństwo wygranej w każdym starciu; van Manderpootz wyeliminowałby wszelką przypadkowość w prowadzeniu wojny. — Zmarszczył uroczyście brwi. — Taka jest więc ta idea. Autobiografia van Manderpootza. Co o tym myślisz?

Otrząsnąłem się.

— Hu, to genialne! — wykrzyknąłem. — Sam kupię egzemplarz. Kilka egzemplarzy i roześlę je do przyjaciół.

— A ja podpiszę ci twój egzemplarz — wylewnie oświadczył van Manderpootz. — Będzie bezcenny. Wpiszę tam jakieś odpowiednie powiedzenie... może coś takiego: Magnificus, sed non superbus – Wzniosły, lecz nie wyniosły. To dobrze charakteryzuje van Manderpootza, który, mimo swojej wielkości, jest prosty, skromny i bezpretensjonalny. Nie uważasz?

— Dokładnie tak! Bardzo dobra pańska charakterystyka. Jednak... mógłbym zobaczyć pański prognoskop, zanim zostanie rozebrany, by zrobić miejsce dla ważniejszych rzeczy?

— Och! Chciałbyś coś sprawdzić?

— Tak, panie profesorze. Pamięta pan tę katastrofę „Bajkału” tydzień czy dwa temu? Miałem nim lecieć do Moskwy. Spóźniłem się. — Wyjaśniłem mu okoliczności.

— Ekhm! — odchrząknął. — I chciałbyś się dowiedzieć, co by było, gdybyś zdążył, tak? No cóż, jest kilka możliwości. W światach „jeśli” jest taki, który byłby realny, gdybyś dotarł na czas, a także zależny od tego, czy rakietoplan czekałby na twoje faktyczne przybycie i taki, w którym dotarłbyś w ciągu tych pięciu minut, kiedy faktycznie czekano na ciebie. Który przypadek cię interesuje?

— Och, ten ostatni. — To wydawało się najprawdopodobniejsze. W końcu, oczekiwać od Dixona Wellsa, żeby zdążył kiedykolwiek na czas, stanowiłoby zbyt wiele, a druga możliwość... no cóż, przecież nie poczekali na mnie, a to w pewien sposób zdejmowało ze mnie ciężar odpowiedzialności.

— No to chodźmy — huknął van Manderpootz.

Poszedłem za nim prosto do budynku Fizyki, do jego zagraconej pracowni. Urządzenie wciąż stało na stole. Usiadłem przy nim i wpatrzyłem się w ekran psychomatu Horstena. Plamy zawirowały, a gdy zacząłem w ich sugestywnych kształtach szukać wrażeń dla mojej pamięci, przypisując im jakieś obrazy z tego minionego poranka, zmieniły się.

W końcu to miałem. Ujrzałem widok mostu Staten; pędziłem długim przęsłem na lotnisko. Skinąłem ręką van Manderpootzowi, rozległo się kliknięcie i włączył się prognoskop.

Pojawiła się goła płaszczyzna. Ciekawą rzeczą w psychomacie jest to, że widzi się tylko oczami swojego obrazu na ekranie. Udziela to tej zabawce dziwnego realizmu. Myślę, że jest za to odpowiedzialny jakiś rodzaj autohipnozy.

Ruszyłem po płycie w kierunku srebrzystej, połyskliwej sylwetki „Bajkału”. Wściekły członek załogi popędzał mnie, machając ręką, więc rzuciłem się na stromy trap i wbiegłem na pokład; wejście zamknęło się i usłyszałem długie „uff” ulgi.

— Niech pan siada! — warknął steward, wskazując wolny fotel. Zapadłem w niego; pojazd zatrząsł się pod uderzeniem katapulty, zatrzeszczał szorstko w ruchu i został dosłownie wyrzucony w powietrze. Natychmiast rozległ się ryk, który po chwili przeszedł w bardziej przytłumiony huk i zobaczyłem wyspę Staten opadającą w dół i przesuwającą się do tyłu pode mną. Wielki rakietoplan był w drodze.

— Uff! — odetchnąłem. — Udało się!

Z prawej strony pochwyciłem rozbawione spojrzenie. Siedziałem przy przejściu, więc po mojej lewej nie było nikogo. Zwróciłem się więc w stronę tych oczu i zamarłem.

To była dziewczyna. Być może w rzeczywistości nie była taka śliczna, jak to mi się wydawało, ale w końcu oglądałem ją w na wpół urojonym obrazie z psychomatu. Wmawiałem sobie później, że nie mogła być przecież taka piękna, jak się wydawała, że był to jedynie efekt mojej wyobraźni wypełniającej szczegóły. Nie wiem; pamiętam jedynie, że gapiłem się na jej interesująco urocze, srebrzystoniebieskie oczy, puszyste brązowe włosy, małe rozbawione usta i zuchwały nosek. Gapiłem się tak długo, aż się zaczerwieniła.

— Przepraszam — powiedziałem pośpiesznie — nie... nie spodziewałem się.

Na pokładach transatlantyckich rakietoplanów panuje przyjacielska atmosfera. Pasażerowie, stłoczeni przez siedem do dziesięciu godzin na niewielkiej przestrzeni zmuszeni są do zażyłości. Z reguły zawiera się znajomość ze swoimi sąsiadami, bez konieczności przedstawiania się, po prostu nawiązując rozmowę z kimkolwiek się chce. Myślę, że przypomina to trochę całodzienne podróże koleją w ubiegłym wieku. Zawiera się przyjaźnie na czas podróży, które potem w dziewięciu przypadkach na dziesięć nie są nigdy kontynuowane.

— Czy to pan jest odpowiedzialny za to opóźnienie? — zapytała dziewczyna, uśmiechając się.

— Chyba jestem notorycznym spóźnialskim — przyznałem. — Nawet zegarki się spóźniają, gdy zaczynam je nosić.

— W takim razie pana zajęcia nie mogą być zbyt odpowiedzialne — roześmiała się.

No cóż, rzeczywiście nie były, chociaż może zdumiewać ile klubów, nosicieli kijów, chórzystek było ode mnie zależnych w znacznej części swoich dochodów. Ale jakoś nie wydało mi się warte, by o tym wspominać dziewczynie o srebrzystych oczach.

Rozmawialiśmy. Okazało się, że jest artystką, a przynajmniej miała nadzieję kiedyś nią zostać, nazywała się Joanna Caldwell i leciała do Paryża. Bo oczywiście nie ma lepszego miejsca na świecie niż Paryż, żeby zdobyć doświadczenie i inspirację. Udawała się więc tam na roczne studia i mimo nieco żartobliwych wypowiedzi i roześmianych oczu, widać było, że podchodzi do tego bardzo poważnie. Dowiedziałem się, że przez trzy lata żyła skromnie i pracując ciężko jako ilustratorka w czasopiśmie kobiecym poświęconym modzie, oszczędzała na ten roczny pobyt w Paryżu. A przecież nie mogła mieć więcej niż dwadzieścia jeden lat. Jej obrazy były dla niej bardzo ważne, co mogłem zrozumieć. Kiedyś odczuwałem to samo względem gry w polo.

Widzicie więc, od początku mieliśmy pokrewne dusze. Wiedziałem, że jej się podobam i było oczywiste, że nie kojarzy sobie Dixona Wellsa z N. J. Wells Corporation. A co do mnie... no cóż, po tym pierwszym spojrzeniu w spokojne srebrzyste oczy nie dbałem już o nic innego. Gdy patrzyłem na nią, godziny wydawały się mijać jak minuty.

Wiecie, jak to jest. Nagle okazało się, że nazywam ją Joanną, a ona mówi na mnie Dick i że tak będzie już przez całe życie. Zdecydowałem się zatrzymać w Paryżu w powrotnej drodze z Moskwy i wymogłem na niej obietnicę, że pozwoli mi się spotkać. Mówię wam, ona była całkiem inna; nic w stylu wyrachowanej Whimsy White czy mdłych, wdzięczących się, rozchichotanych dziewcząt przewijających się na spotkaniach towarzyskich. To była po prostu Joanna, spokojna i wesoła, a przecież sympatyczna i poważna, piękna jak majolikowa figurka.

Ledwo zwróciliśmy uwagę na stewarda zbierającego zamówienia na lancz. Minęły cztery godziny? Wydawało się, że to tylko czterdzieści minut. Odkrycie, że oboje lubimy sałatkę z homara i nie cierpimy ostryg, dało nam przyjemne poczucie bliskości, stworzyło kolejną więź. Żartobliwie oznajmiłem, że to jest omen, a ona nie miała nic przeciwko takiemu potraktowaniu sprawy.

Potem przeszliśmy wąskim przejściem do przeszklonej kabiny widokowej na przodzie rakietoplanu. Był tam taki tłok, że prawie nie dało się wejść, ale nam to wcale nie przeszkadzało, zmuszając do siedzenia bardzo blisko siebie. Pozostawaliśmy tam dość długo, zanim zaczęliśmy odczuwać zaduch w powietrzu.

Katastrofa wydarzyła się już po tym, jak wróciliśmy na swoje miejsca. Nie było żadnego ostrzeżenia, nastąpił nagły zwrot, prawdopodobnie pilot próbował bezskutecznie skręcić, potem był straszny zgrzyt i paskudne wrażenie wirowania, a potem krzyki jakby rozpętała się bitwa.

Bo to była bitwa. Pięćset osób próbowało utrzymać się na nogach, deptało po sobie, tłoczyło się i przewracało, podczas gdy ogromny rakietoplan z odłamanym lewym skrzydłem spadał w korkociągu do Atlantyku.

Rozległy się krzyki załogi i zawyły głośniki.

— Proszę zachować spokój — nawoływano bez przerwy. — Doszło do zderzenia. Nawiązaliśmy już kontakt ze statkiem nawodnym. Nie ma niebezpieczeństwa... Nie ma niebezpieczeństwa...

Z trudem wyplątałem się ze szczątków foteli. Joanna zniknęła. W chwili, gdy odnalazłem ją skuloną w przejściu, samolot z miażdżącym impetem uderzył w wodę

— Proszę włożyć pasy ratunkowe znajdujące się pod siedzeniami — rozlegało się z głośnika. — Pasy ratunkowe są pod siedzeniami.

Wyciągnąłem pas i ubrałem w niego Joannę, a potem inny założyłem na siebie. Tłum odpływał teraz do przodu, a ogon rakietoplanu zaczynał opadać w dół. Za nami, chlupiąc w ciemnościach, gdyż światła pogasły, pojawiła się woda. Jakiś lotnik, ślizgając się, podbiegł do nas, pochylił się i poprawił pas nieprzytomnej kobiety obok.

— Wszystko w porządku? — zawołał i nie czekając na odpowiedź, pobiegł dalej.

Głośniki musiały zostać przełączone na zasilanie awaryjne, gdyż znów rozległy się rozkazy.

— ...i odpłynąć najdalej jak to możliwe. Proszę skakać z przedniego wyjścia i odpływać najdalej jak to możliwe. Statek zatrzymał maszyny. Zostaniecie zabrani. Proszę skakać... — głośniki znów ucichły.

Udało mi się wyplątać Joannę z rumowiska. Była blada; jej srebrzyste oczy były zamknięte. Ruszyłem do przodu, ciągnąc ją z trudem; podłoga nachyliła się i była teraz jak skocznia narciarska. Znów się pojawił tamten lotnik.

— Da pan radę zaciągnąć ją? — zapytał i znów ruszył dalej.

Dostałem się tam. Tłum wokół wejścia jakby zmalał, albo po prostu stłoczył się bardziej. Nagle krzyki przerażenia i desperacji zwiększyły się; rozległ się ryk wody. Ściany kabiny obserwacyjnej poddały się. Ujrzałem zieleń napływającej fali i rosnący potop ruszył na nas w dół. Znów się spóźniłem.

I to było wszystko. Zszokowany, oderwałem wzrok od prognoskopu i spojrzałem na twarz van Manderpootza, piszącego coś na brzegu stołu.

— No i co? — zapytał.

Zadrżałem.

— Straszne! — mruknąłem. — My... Chyba nie było nas wśród uratowanych.

— Nas? — zamrugał oczami. — Jakich nas?

Nic mu nie wyjaśniłem. Podziękowałem, życzyłem dobrej nocy i ruszyłem w bolesną drogę do domu.

* * *

Mój ojciec spostrzegł, że przydarzyło mi się coś dziwnego. W dniu, w którym spóźniłem się do biura tylko pięć minut, wezwał mnie i z niepokojem zaczął wypytywać o zdrowie. Jasne, że nie mogłem mu wszystkiego opowiedzieć. Jak mu miałem wyjaśnić, że spóźniłem się o jeden raz za dużo i zakochałem się w dziewczynie dwa tygodnie po jej śmierci?

Ta myśl przyprawiała mnie o szaleństwo. Joanna! Joanna o srebrzystych oczach leżała teraz gdzieś na dnie Atlantyku. Snułem się na pół przytomny, ledwo się odzywając. Pewnej nocy straciłem nawet chęć pójścia do domu i w końcu zasnąłem, siedząc i paląc w przesadnie miękkim fotelu ojca w jego gabinecie. Rano, kiedy staruszek N. J. wszedł i zobaczył, że znalazłem się tam przed nim, zbladł jak papier, zatoczył się i szepnął: „moje serce”. Długo musiałem mu tłumaczyć i przekonywać, że to nie wczesne przybycie do biura, tylko bardzo późne pójście do domu.

W końcu poczułem, że jestem w stanie stawić temu czoła. Musiałem coś zrobić – cokolwiek! Pomyślałem o prognoskopie. Mogłem sprawdzić... tak, mogłem sprawdzić, co by się stało, gdyby samolot nie rozbił się! Mogłem prześledzić ten niesamowity, nierzeczywisty romans ukryty gdzieś pomiędzy światami „jeśli”. Być może z tych rzeczy, które mogłyby się wydarzyć, uda mi się wycisnąć jakąś ponurą namiastkę radości. Mogłem jeszcze raz zobaczyć Joannę!

Było już późne popołudnie, gdy ruszyłem do mieszkania van Manderpootza. Nie było go; znalazłem go w końcu w holu budynku Fizyki.

— Dick! — wykrzyknął. — Jesteś chory?

— Chory? Nie. A przynajmniej nie fizycznie. Panie profesorze, muszę jeszcze raz skorzystać z pańskiego prognoskopu. Muszę!

— Co? Z tej zabawki? Spóźniłeś się, Dick. Rozebrałem ją. Znalazłem lepsze zastosowanie dla tego miejsca.

Jęknąłem żałośnie i wzięła mnie ochota, by powiedzieć coś brzydkiego na temat tej przeklętej autobiografii wielkiego van Manderpootza. W jego oczach pojawił się błysk sympatii, wziął mnie za ramię i zaciągnął do małego gabinetu przylegającego do pracowni.

— Opowiedz mi wszystko — zażądał.

Opowiedziałem. Chyba nakreśliłem tragedię wystarczająco jasno, bo jego krzaczaste brwi zmarszczyły się w żalu.

— Nawet van Manderpootz nie potrafi wskrzeszać zmarłych — mruknął. — Przykro mi, Dick. Wyrzuć tą sprawę z głowy. Nawet, gdyby mój prognoskop był dostępny, nie pozwoliłbym ci z niego skorzystać. To byłoby jak obracanie noża w ranie — urwał. — Znajdź sobie coś, co cię zajmie. Postępuj tak, jak van Manderpootz. Znajdź zapomnienie w pracy.

— Taak — odrzekłem tępo. — Tylko, kto by chciał czytać moją autobiografię? Pan, to co innego.

— Autobiografię? A, pamiętam. Nie! Już porzuciłem ten pomysł. Historia sama zarejestruje życie i dzieło van Manderpootza. Teraz zaangażowałem się w daleko większy projekt.

— Naprawdę? — zupełnie straciłem zainteresowanie.

— Tak. Był tu Gogli, ten rzeźbiarz. Chce wyrzeźbić moje popiersie. Cóż lepszego mógłbym pozostawić światu niż van Manderpootza wyrzeźbionego za życia? Być może podaruję je miastu... albo uniwersytetowi. Dałbym je Królewskiemu Towarzystwu, gdyby było trochę bardziej otwarte, gdyby... gdyby... Gdyby! — To ostatnie wykrzyczał.

— Słucham?

— Gdyby! — krzyknął van Manderpootz. — To, co zobaczyłeś w prognoskopie, to to co by się wydarzyło, gdybyś zdążył na samolot!

— Wiem.

— Ale w rzeczywistości mogło się wydarzyć coś zupełnie innego! Nie rozumiesz? Ona... ona... Gdzie są te stare gazety?

Zaczął przerzucać stos gazet. W końcu zaczął wymachiwać jedną z nich.

— Tutaj! Tutaj są uratowani!

Nazwisko Joanny Caldwell rzuciło mi się od razu w oczy jak wypisane płonącymi literami. Był tam nawet niewielki akapit o tym wydarzeniu; zauważyłem go zaraz, gdy tylko mój skołowany umysł odzyskał zdolność czytania.

Spora grupa uratowanych zawdzięcza swe życie odwadze dwudziestoośmioletniego nawigatora Orrisa Hope, który podczas paniki sprawdzał oba przejścia, zakładał rannym i nieprzytomnym pasy ratunkowe i przenosił ich do wyjścia. Pozostał w tonącym samolocie do ostatniej chwili, wydostając się w końcu na powierzchnię przez stłuczoną szybę kabiny obserwacyjnej. Między tymi, którym młody lotnik uratował życie byli: Patrick Owensby z Nowego Jorku; pani Campbell Warren z Bostonu; panna Joanna Caldwell z Nowego Jorku...

Mój okrzyk radości był chyba słyszalny nawet w budynku administracji w następnej przecznicy, ale o to nie dbałem; gdyby van Manderpootz nie posiadał kłujących wąsików, byłbym go pocałował. A może nawet to zrobiłem. Nie jestem pewien, co w tej szalonej chwili wyczyniałem w gabinecie profesora.

— Mogę ją odszukać — zawołałem triumfalnie, gdy już się trochę uspokoiłem. — Musiała wylądować wraz z innymi uratowanymi. Wszyscy byli na „Osgoodzie”, brytyjskim trampie, który zawinął do naszego portu w zeszłym tygodniu. Musi być teraz w Nowym Jorku... a jeśli wyjechała do Paryża, dowiem się tego i pojadę za nią!

No cóż, skończyło to się dość dziwacznie. Tak, była w Nowym Jorku, ale... Bo widzicie, Dixon Wells... jakby to powiedzieć... poznał Joannę Caldwell za pomocą prognoskopu, natomiast Joanna nigdy nie poznała Dixona Wellsa. Byłoby zupełnie inaczej jeśli... jeśli... Ale to się nie wydarzyło. Wyszła za mąż za Orrisa Hope'a, młodego lotnika, który ją uratował. Znów się spóźniłem.

Przełożył Ireneusz Dybczyński

Przypisy tłumacza.

1. ↑W oryginale „the late Mr. Wells” — gra słów. Odpowiednik naszego zwrotu „świętej pamięci”, ale może również oznaczać spóźnialski.

Stanley Grauman Weinbaum

„Ideał”

(The Ideal)

— To jest mój automat, który w odpowiednim czasie będzie mówił — powiedział franciszkanin. — Będzie odpowiadał na wszystkie pytania, które mu zadam i wyjawi mi wszelkie sekrety wiedzy. — Po czym z uczuciem położył rękę na żelaznej czaszce wieńczącej popiersie i uśmiechnął się.

Młodzieniec zagapił się z otwartymi ustami najpierw na głowę, a potem na zakonnika.

— Ale to jest żelazo, dobry ojcze — wyszeptał. — Ta głowa jest z żelaza.

— Żelazo jest na zewnątrz, a umiejętności wewnątrz — odparł Roger Bacon. — Będzie mówił w odpowiedniej chwili i na swój sposób, bo tak go zrobiłem. Zdolny człowiek jest w stanie zamienić diabelski pomysł na dzieło boskie i w ten sposób oszukać szatana... Ćśś! Dzwonią na nieszpory! Plena gratia, ave Virgo...

Automat jednak nie przemówił. Godzinami, tygodniami doctor mirabilis obserwował swoje dzieło, ale żelazne wargi ani drgnęły, żelazne oczy pozbawione były oznak życia i jedynie własny głos wielkiego człowieka rozlegał się w zakonnej celi, a na żadne z zadanych pytań nie było odpowiedzi. Aż pewnego dnia, gdy siedział sprawdzając swoją pracę – list do Dunsa Szkota w odległej Kolonii... pewnego dnia...

— Czas jest — rzekło popiersie i uśmiechnęło się dobrotliwie.

Zakonnik podniósł wzrok.

— W istocie, czas jest — zawtórował. — Czas, żebyś wydał głos, co do pewnego stopnia jest mniej oczywiste niż to, że czas jest. Bo czas oczywiście jest, inaczej w ogóle by nie było niczego. Bez czasu...

— Czas był — zagrzmiało popiersie, wciąż uśmiechając się, lecz teraz surowo jak posąg Drakona.

— W istocie, czas był — powiedział zakonnik. — Czas był, jest i będzie. Bo czas jest tym medium, w którym zachodzą wydarzenia. Materia istnieje w przestrzeni, a wydarzenia...

Popiersie przestało się uśmiechać.

— Czas minął! — ryknęło tonem głębokim jak dzwony katedralne i rozpadło się na tysiące kawałków.

— I to jest mój klasyczny autorytet w tym eksperymencie — powiedział czcigodny Haskel van Manderpootz, zamykając książkę. — Ta historia, pokrywająca się w całej rozciągłości ze średniowiecznym mitem i legendą, dowodzi, że Roger Bacon osobiście przeprowadził ten eksperyment... i poniósł porażkę. Nie sądź jednak, Dixon — pogroził mi swoim długim palcem — że brat Bacon nie był wielkim człowiekiem. To był... bardzo wielki człowiek; to on rozniecił tę pochodnię, którą czterysta lat później poniósł jego imiennik, Francis Bacon, a którą teraz na nowo rozpala van Manderpootz.

Przyglądałem mu się w milczeniu.

— W istocie — kontynuował profesor — Rogera Bacona można by nazwać trzynastowiecznym van Manderpootzem; albo też van Manderpootza dwudziestowiecznym Rogerem Baconem. Jego Opus Majus, Opus Minus i Opus Tertium...

— Co to wszystko ma wspólnego z... tym czymś — wtrąciłem niecierpliwie, wskazując palcem niezgrabnego metalowego robota stojącego w kącie pracowni.

— Nie przerywaj! — warknął van Manderpootz. — Ja...

W tym momencie spadłem z krzesła, gdyż kupa metalu wydała z siebie dźwięk, coś jak: „a-a-gh-zgrz” i podnosząc ręce, zrobiła pojedynczy krok w kierunku okna.

— Ki diabeł! — parsknąłem, gdy to coś opuściło ręce i jakby nigdy nic wróciło na swoje miejsce.

— Ulicą musiał przejechać jakiś samochód — wyjaśnił obojętnie van Manderpootz. — No więc... jak już powiedziałem, Roger Bacon...

Przestałem słuchać. Gdy van Manderpootz jest zdecydowany wypowiedzieć jakąś kwestię, przerywanie mu jest więcej niż bezskuteczne. Jako jego eks-student wiedziałem o tym. Pozwoliłem więc podryfować myślom ku moim osobistym sprawom, szczególnie ku Tipsy Alvie, która była najbardziej napiętym moim problemem w tamtej chwili. Tak, mam na myśli Tipsy Alvę, tę małą blond-diablicę występującą w programie „Czas na yerba mate” kręconym dla brazylijskiej telewizji. Chórzystki, tancerki i gwiazdy telewizyjne są moją słabością; być może ze względu na mą skrywaną artystyczną duszę. Być może.

No bo, wiecie, nazywam się Dixon Wells i mam odziedziczyć N. J. Wells Corporation, Konstrukcje Nadzwyczajne. Ja także podobno mam być konstruktorem; mówię podobno, gdyż od czasu ukończenia studiów przed siedmiu laty mój ojciec nie dał mi zbyt wiele okazji, żeby tego dowieść. Staruszek ma silne poczucie wartości czasu, a na mnie ciąży jakieś przekleństwo powodujące, że zawsze i wszędzie jestem za późno. Suponował nawet, że te przypadkowe projekty, które przedstawiłem są zapóźnione jakobińskie, co było nie fair. Są późnoromańskie.

Staruszkowi N. J. nie podobają się również moje skłonności do kobiet sceny i ekranu, więc od czasu do czasu obcina mi kieszonkowe, które podobno ma być moją pensją. Zależność ta jest niewygodna i chociaż ocaliła mnie przed małżeństwem z Whimsy White, co – jak wykazał swoim prognoskopem van Manderpootz – byłoby katastrofą, żałowałem czasami niefortunnego krachu z 2009 roku, w którym straciłem własne pieniądze. Z punktu widzenia moich uczuć okazało się to i tak niemal tragedią. Miesiące minęły, zanim zdołałem zapomnieć o srebrzystych oczach Joanny Caldwell. To był akurat jeszcze jeden przypadek, w którym się trochę spóźniłem.

Van Manderpootz jest moim dawnym nauczycielem fizyki, kierownikiem Zakładu Nowszej Fizyki Uniwersytetu Nowojorskiego i geniuszem, nieco ekscentrycznym. Osądźcie zresztą sami.

— I takie są właśnie założenia — podsumował nagle profesor, przerywając mi tok myślenia.

— Co? Och, tak, oczywiście. Tylko co ma z tym wspólnego ten uśmiechnięty robot?

— Właśnie o tym mówiłem — ryknął profesor, purpurowiejąc na twarzy. — Idiota! Imbecyl! Śpi, gdy van Manderpootz mówi. Wynoś się! Wynocha!

Cóż miałem robić. I tak byłem już spóźniony, zwłaszcza, że rano wstałem później niż zwykle i musiałem w biurze wysłuchać dłuższej niż zazwyczaj tyrady mego ojca na temat punktualności.

* * *

Następnym razem, kiedy wpadłem do niego wieczorem, Van Manderpootz już nie pamiętał o złości. Robot wciąż stał w kącie pod oknem, więc nie tracąc czasu, zapytałem do czego służy.

— Och, to tylko zabawka zrobiona przez moich studentów — wyjaśnił. — Za prawym okiem ma matrycę komórek światłoczułych, podłączoną w taki sposób, żeby aktywować mechanizm, gdy rzucone zostaną na nią pewne wzory. Jest teraz podłączony do sieci elektrycznej, ale w rzeczywistości powinien działać na benzynę.

— Dlaczego?

— No cóż, ten wzór to jest sylwetka samochodu. Spójrz tutaj. — Wziął z biurka kartonik i wyciął z niego kształt samochodu o modnej w tym roku opływowej linii. — Ponieważ w użyciu jest tylko jedno oko — kontynuował — maszyna nie jest w stanie odróżnić, czy jest to pełnowymiarowy samochód widziany z dalszej odległości, czy też mały kształt całkiem blisko. Nie ma poczucia perspektywy.

Podstawił ten kawałek kartonu pod oko mechanizmu. Natychmiast rozległ się zgrzyt „a-a-ghr-grz” i maszyna, unosząc ręce, zrobiła krok do przodu. Van Manderpootz zabrał kartonik, a robot jak poprzednio powrócił obojętnie na miejsce.

— Co to jest, do diabła? — wykrzyknąłem. — Do czego to służy?

— Czy van Manderpootz zrobił coś kiedyś bez potrzeby? Używam tego do demonstracji na moich seminariach.

— Do demonstracji czego?

— Siły rozumu — oświadczył uroczyście van Manderpootz.

— Jak to? I czemu ma działać na benzynie, zamiast być zasilane prądem elektrycznym?

— Jedno pytanie na raz, Dixon. Nie wziąłeś pod uwagę geniuszu pomysłów van Manderpootza. Popatrz tutaj! Ta kreatura, sama w sobie niedoskonała, reprezentuje maszynę drapieżną. Jest mechanicznym odpowiednikiem tygrysa skradającego się w dżungli, by skoczyć na ofiarę. Dżunglą dla tego potwora jest miasto, a jego ofiary to niespodziewające się niczego maszyny poruszające się po ścieżkach nazywanych ulicami. Rozumiesz?

— Nie.

— No dobrze. Wyobraź sobie ten automat, ale nie taki, jak jest teraz, tylko taki, jaki mógłby zrobić van Manderpootz, gdyby chciał. Gigant zaczajony w cieniu budynków, skradający się w ciemnych alejach, kryjący się w opustoszałych ulicach z cicho pracującym silnikiem benzynowym. Nagle... niespodziewający się niczego samochód rzuca swój obraz na matrycę w jego oczach. Drapieżca skacze, porywa ofiarę i wsuwa ją swymi stalowymi ramionami pomiędzy swoje stalowe szczęki, kruszy stalowymi zębami, a jej krew, czyli benzyna, spływa metalowym gardłem do jego żołądka – zbiornika paliwa. Maszyna z nową siłą rzuca się łupić i grasować, szuka nowych ofiar. Ta maszyna to mięsożerca, mechaniczny tygrys.

Oniemiałem. Nagle dotarło do mnie, że mózg wielkiego van Manderpootza uległ rozpadowi.

— Co za...? — westchnąłem.

— To jest tylko taka koncepcja — powiedział obojętnym tonem profesor. — Mam jeszcze dużo pomysłów związanych z tą zabawką. Mogę z jej pomocą udowodnić wszystko... wszystko, co tylko zechcę.

— Może pan? To niech pan coś udowodni.

— A możesz coś zaproponować, Dixon?

Zawahałem się, zakłopotany.

— No co? — zniecierpliwił się. — Popatrz! Mogę udowodnić, że anarchia jest najlepszym ustrojem... albo że piekło i niebo to to samo miejsce... albo że...

— To niech pan udowodni, że piekło i niebo...

— Bez problemu. Wyposażmy więc mojego robota w inteligencję. Dodaję mu mechaniczną pamięć na bazie lamp zwłocznych Cushmana, zmysł matematyczny pochodzący od jakiejś maszyny liczącej oraz głos i słownik z magnetodynamicznym wokalizerem. A teraz musimy ustalić, czy istnienie jakiejś inteligentnej maszyny oznacza, że każda inna maszyna skonstruowana w ten sam sposób, będzie tej samej jakości? Czy robot mający te same wnętrzności, będzie miał dokładnie taki sam charakter?

— Nie! — rzuciłem. — Ludzka istota nie jest w stanie skonstruować dwóch takich samych maszyn. Będą drobne różnice; któraś może reagować szybciej niż inne; albo preferować dostawcze jako ofiary, podczas gdy inna zareaguje gwałtowniej na kabriolety. Innymi słowy, miałyby... indywidualność! — Uśmiechnąłem się triumfalnie.

— Dokładnie mój punkt widzenia — zauważył van Manderpootz. — Przyznajesz więc, że ta indywidualność jest rezultatem niedokładności wykonania. Gdyby nasze działanie było idealne, wszystkie roboty byłyby identyczne, a jakakolwiek indywidualność by nie istniała. Mam rację?

— Tak przypuszczam.

— Powiedziałbym więc, że nasza własna indywidualność wynika z naszego braku perfekcji. Gdybyśmy byli perfekcyjni, każdy z nas byłby taki sam jak pozostali. Prawda?

— Phu... Tak.

— No a niebo, z definicji, jest miejscem, w którym wszystko jest doskonałe. Co za tym idzie, w niebie każdy jest taki sam jak pozostali; i następnie, każdy jest doskonale i kompletnie znudzony! Nie ma większej tortury, Dixon, niż nuda i... No dobrze, udowodniłem swoją tezę?

Położył mnie na łopatki.

— No... a co z anarchią? — wyjąkałem.

— To proste. Bardzo proste dla van Manderpootza. Popatrz! W idealnym społeczeństwie – takim, w którym wszyscy osobnicy są dokładnie tacy sami, co właśnie udowodniłem, że stanowi ideał... powtarzam, w idealnym społeczeństwie... prawo i rząd są całkowicie zbyteczne. Jeśli każdy reaguje na bodźce w taki sam sposób, prawo jest z pewnością całkiem bezużyteczne. Jeśli na przykład pewne wydarzenia mogłyby prowadzić do wypowiedzenia wojny, każdy w takim społeczeństwie głosowałby w ten sam sposób. Co za tym idzie rząd jest niepotrzebny, i następnie, anarchia jest idealnym ustrojem, odpowiednim dla idealnej rasy. — Zamilkł na chwilę. — A teraz udowodnię, że anarchia nie jest idealnym ustrojem...

— Nie ma potrzeby! — poprosiłem. — Kim ja jestem, żeby dyskutować z van Manderpootzem? I to jest cała przyczyna istnienia tego głupiego robota? Podstawa logiki? — Urządzenie odpowiedziało jak zwykle swoim zgrzytem i skoczyło w kierunku jakiegoś zabłąkanego samochodu za oknem.

— A to nie wystarczy? — warknął van Manderpootz. — Niemniej — zniżył ton głosu — myślę o nawet większym przeznaczeniu. Mój chłopcze, van Manderpootz rozwiązał tajemnicę wszechświata! — Zrobił dramatyczną przerwę. — Hej, czemu nic nie mówisz?

— Phu! — westchnąłem. — To jest... Ho ho! To cudownie!

— Nie dla van Manderpootza — oświadczył skromnie.

— Ale... co to takiego?

— Co? Och! — Zmarszczył brwi. — No dobrze, powiem ci, Dixon. Nie zrozumiesz tego, ale ci powiem. — Kaszlał przez chwilę. — Jeszcze we wczesnych latach dwudziestego wieku — kontynuował — Einstein udowodnił, że energia jest partykularna. Materia również jest partykularna, a teraz van Manderpootz doda, że przestrzeń i czas są dyskretne. — Przewiercił mnie wzrokiem.

— Aha... energia i materia są partykularne — mruknąłem — a przestrzeń i czas dyskretne! To bardzo uprzejme z ich strony!

— Imbecyl! — wrzasnął. — Robić sobie grę słów z tego, co powiedział van Manderpootz! Wiesz doskonale, że mam na myśli partykularny i dyskretny w sensie fizycznym. Materia jest złożona z cząstek, więc jest partykularna. Cząstki materii to elektrony, protony i neutrony, a energii to kwanty. A ja teraz dodaję dwie inne cząstki: spacjony, jak nazwałem cząstki przestrzeni i chronony, cząstki czasu.

— A czym do diabła są cząstki przestrzeni i czasu? — zapytałem.

— Dokładnie tym, co powiedziałem! — warknął van Manderpootz. — I tak samo jak cząstki materii są najmniejszymi drobinami materii jakie mogą istnieć, gdyż nie ma niczego takiego jak pół elektronu, czy odpowiednio pół kwantu, tak samo chronon jest najmniejszym możliwym fragmentem czasu, a spacjon najmniejszym możliwym kawałkiem przestrzeni. Zarówno czas jak i przestrzeń są nieciągłe; każde składa się z tych nieskończenie drobnych fragmentów.

— No dobrze, a ile czasu trwa chronon? Ile przestrzeni zajmuje spacjon?

— Van Manderpootz nigdy tego nie mierzył. Chronon to czas jaki jest potrzebny jednemu kwantowi energii na przeniesienie elektronu z jednej orbity elektronowej na następną. Oczywiście nie ma krótszego odcinka czasu, gdyż elektron jest najmniejszą cząstką materii, a kwant najmniejszą cząstką energii. Spacjon równy jest dokładnie objętości protonu. Ponieważ nie istnieje nic mniejszego, jest to oczywiście najmniejsza cząstka przestrzeni.

— No dobrze, ale w takim razie — sprzeciwiłem się — co znajduje się między cząsteczkami czasu i przestrzeni? Jeśli czas płynie, jak pan mówi, skokami, jeden chronon po drugim, to co jest między tymi skokami?

— Och! I tu właśnie dochodzimy do sedna sprawy — powiedział wielki van Manderpootz. — Między cząsteczkami przestrzeni i czasu musi z pewnością być coś, co nie jest ani czasem, ani przestrzenią, materią czy energią. Sto lat temu Shapley antycypował van Manderpootza w dość mętny sposób, ogłaszając swoją teorię kosmoplazmy, powszechnego podstawowego środowiska, w którym zagnieżdżone są przestrzeń, czas i wszechświat. A teraz van Manderpootz przedstawi podstawowe elementy, uniwersalne cząstki, ogniska, w których materia, energia, czas i przestrzeń spotykają się, elementy, z których elektrony, protony, neutrony, kwanty, spacjony i chronony są zbudowane. Zagadka wszechświata została rozwiązana dzięki czemuś, co postanowiłem nazwać kosmonem. — Jego błękitne oczy wwierciły się we mnie.

— Fantastyczne! — powiedziałem słabym głosem, wiedząc, że tego oczekuje. — Ale co my z tego mamy?

— Co my z tego mamy? — ryknął. — To pozwala – albo będzie pozwalać, jak tylko dopracuję kilka szczegółów – na przemianę energii w czas albo przestrzeni w materię, czy czasu w przestrzeń, albo... — zamilkł, rozpryskując ślinę. — Głupiec! — mruknął. — Pomyśleć, że studiował pod kierunkiem van Manderpootza. Rumienię się. Wstyd mi za niego!

Nikt by o nim nie powiedział, że się rumieni. Jego twarz zawsze była już mocno rumiana.

— To wspaniałe! — wykrzyknąłem pośpiesznie. — Co za umysł!

To go ułagodziło.

— To jeszcze nie wszystko — kontynuował. — Van Manderpootz nigdy nie zatrzymuje się przed osiągnięciem doskonałości. Przedstawię teraz również podstawową cząstkę myśli – psychon!

Tego już było dla mnie za wiele. Po prostu gapiłem się w milczeniu.

— No co, oniemiałeś? — zapytał van Manderpootz. — Przypuszczam, że wiesz, przynajmniej ze słyszenia, o istnieniu myśli. Psychon, podstawowa cząstka myśli, to jeden elektron i jeden proton związane podobnie jak przy formowaniu neutronu, zagnieżdżone w jednym kosmonie, zajmujące objętość jednego spacjonu i zasilane jednym kwantem energii przez okres jednego chrononu. Bardzo oczywiste i bardzo proste.

— Rzeczywiście! — zawtórowałem mu. — Nawet ja jestem w stanie pojąć, że to jest równe jednemu psychonowi.

— Wspaniale! Wspaniale! — Rozpromienił się profesor.

— A co pan zrobi z tymi psychonami? — zapytałem.

— Och — zagrzmiał — teraz zabrnęliśmy już nawet dalej niż do serca materii, powróćmy więc do tego tu Isaaka. Tutaj — dźgnął palcem robota — tutaj stworzę mechaniczną głowę Rogera Bacona. W czaszce tej niezgrabnej figury zostanie umiejscowiona taka inteligencja, że nawet van Manderpootz... a raczej powinienem powiedzieć, że tylko van Manderpootz może sobie ją wyobrazić. Pozostaje jedynie skonstruować mój idealizator.

— Idealizator?

— Oczywiście. Czyż nie udowodniłem, że myśli są tak samo rzeczywiste jak materia, energia, czas czy przestrzeń? Czyż nie wykazałem, że za pośrednictwem kosmonu można przekształcić każde z nich w inne? Mój idealizator jest narzędziem do przemiany psychonów w kwanty tak po prostu, jak to się dzieje w rurze Crooksa czy lampie rentgenowskiej. Sprawię, że twoje myśli staną się widzialne! I nie takie myśli jakie są w tym twoim tępym mózgowiu, ale ich forma idealna. Rozumiesz? Psychony twojego umysłu są takie same, jak w jakimkolwiek innym umyśle; są tak samo identyczne, jak identyczne są elektrony ze złota i z żelaza. Tak! Twoje psychony są takie same — tu głos mu zadrżał — jak psychony w umyśle... van Manderpootza! — Umilkł, drżąc cały.

— Naprawdę?

— Naprawdę. Jest ich oczywiście mniej, ale są identyczne. Co za tym idzie, mój idealizator pokaże twoje myśli uwolnione od wpływu twojej osobowości. Pokaże... ideał!

No cóż, znów się spóźniłem do biura.

* * *

Przypomniałem sobie o nim tydzień później. Tipsy była wtedy gdzieś na tournée, a ja wolałem nie szukać nikogo innego, bo już raz kiedyś to próbowałem i się dowiedziała. Tak więc, nie mając nic do roboty, wpadłem w końcu do mieszkania profesora. Nie zastałem go tam i znalazłem go dopiero w pracowni w budynku Fizyki. Krzątał się wokół stołu, na którym kiedyś stał ten przeklęty prognoskop, a obecnie widniała trudna do określenia konstrukcja z lamp i splątanych przewodów, której najbardziej zdumiewającym elementem było okrągłe płaskie zwierciadło z wygrawerowaną na nim siatką delikatnych linii.

— Dixon! Dobry wieczór — huknął van Manderpootz.

— Co to takiego? — zapytałem, przywitawszy się z nim.

— Mój idealizator. Prototyp. Jest zbyt niezgrabny, żeby go umieścić w żelaznej czaszce Isaaka. Właśnie go kończę, żeby wykonać próby. — Spojrzał na mnie błyszczącymi niebieskimi oczami. — Dobrze, że przyszedłeś. Oszczędzisz światu okropnego ryzyka.

— Ryzyka?

— Tak. Bo widzisz, zbyt długie wystawianie się na działanie tego urządzenia ekstrahuje zbyt wiele psychonów i pozostawia umysł w jakimś kretyńskim stanie. Prawie zdecydowałem się ponieść to ryzyko, ale widzę teraz, że byłoby to żałośnie niesprawiedliwe dla świata narażać mózg van Manderpootza. No, a skoro ty jesteś pod ręką, to się dobrze składa.

— Och, nie! Ja nie chcę!

— Daj spokój — powiedział, marszcząc brwi. — Niebezpieczeństwo jest minimalne. W rzeczywistości nawet wątpię, czy urządzenie zdoła wyekstrahować jakieś psychony z twego umysłu. Będziesz więc całkowicie bezpieczny, przynajmniej przez jakieś pół godziny. Ja, z dużo bardziej produktywnym umysłem, mógłbym być, niewątpliwie, nadwerężony nieskończenie bardziej, ale moje poczucie odpowiedzialności względem świata jest zbyt duże, by ryzykować, dopóki nie przetestuję maszyny na kimś innym. Powinieneś być dumny z tego zaszczytu.

— No cóż, nie jestem! — zaprotestowałem słabiutko. W końcu przecież wiedziałem, że pomimo swojego przytłaczającego zmanierowania, van Manderpootz mnie lubi i byłem pewien, że nie wystawi mnie na żadne prawdziwe niebezpieczeństwo. Znalazłem się więc po chwili, siedząc przy stole, twarzą do porysowanego zwierciadła.

— Włóż twarz w tę tubę — powiedział van Manderpootz, pokazując coś na kształt rury od piecyka. — To jest tylko po to, żeby ograniczyć zewnętrzne pole widzenia, tak żebyś patrzył jedynie na zwierciadło. No, zrób to! To nie jest niczym więcej niż tubus teleskopu czy mikroskopu.

— I co dalej — zapytałem, zrobiwszy, co kazał.

— Co widzisz?

— Własną twarz w lustrze.

— Jasne. Teraz włączę i zacznie wirować. — Rozległ się słaby szum i zwierciadło zaczęło się gładko obracać, wciąż tylko lekko rozmazując moje odbicie. — Teraz słuchaj, co masz dalej robić — powiedział van Manderpootz. — Znajdź jakiś ogólny rzeczownik, na przykład „dom”. Myśląc o nim, zobaczysz nie jakiś szczególny dom, ale twój ideał domu, dom twoich marzeń i pożądań. Jeśli pomyślisz o koniu, zobaczysz to, co twój umysł uważa za doskonałego konia. Konia wykreowanego przez marzenie i tęsknotę. Rozumiesz? Wybrałeś już coś?

— Tak.

— Dobrze — rzekł profesor. — Włączam prąd.

No cóż, miałem w końcu dopiero dwadzieścia osiem lat; wybrałem rzeczownik „dziewczyna”.

Z tyłu lustra pojawiła się błękitna poświata. Z wirującej powierzchni wciąż wpatrywała się we mnie moja własna twarz, ale za nią zaczęło formować się coś innego, rosnąc, stając się coraz wyraźniejsze. Zamrugałem, a gdy zogniskowałem ponownie wzrok, zobaczyłem ją. To była ONA.

Boże! Nie wiem, jak ja mam ją opisać. Nie wiem nawet, czy za pierwszym razem zobaczyłem ją wystarczająco wyraźnie. To było, jakbym zajrzał do innego świata i zobaczył zmaterializowane wszystkie swoje tęsknoty, marzenia, aspiracje i ideały. Wrażenie było tak przejmujące, że aż przekraczało granicę bólu. Było... hmm... znakomitą torturą albo zabójczą rozkoszą. Było jednocześnie nieznośne i nieodparte.

Nie mogłem oderwać wzroku. Musiałem patrzeć. W jej nieprawdopodobnie pięknych rysach było coś natrętnie znajomego. Gdzieś już widziałem tę twarz... gdzieś... kiedyś. W snach? Nie. Zdałem sobie nagle sprawę, co jest źródłem tej znajomości. To nie była żadna z żyjących kobiet, to była synteza. Nos miała drobny, zuchwały jak u Whimsy White w jej najlepszym okresie; wargi były doskonałym łukiem jak u Tipsy Alvy; srebrzyste oczy i ciemne aksamitne włosy pochodziły od Joanny Caldwell. Ale całość, suma tego wszystkiego, twarz widoczna w lustrze... Całość nie należała do żadnej z nich; ta twarz była niewiarygodnie, niemożliwie, obrazoburczo piękna.

Widoczna była jedynie twarz i szyja; rysy były chłodne, bez wyrazu, zastygłe jak rzeźba. Przeleciała mi po głowie nagła myśl, że mogłaby się uśmiechnąć, a wtedy ona uśmiechnęła się. Jeśli przedtem była piękna, to teraz jej uroda rozbłysła do takiego poziomu, że stało się to... no cóż, bezczelne; bycie tak piękną stanowiło obrazę; było obelżywe. Poczułem dziki przypływ złości na to, że to oblicze przede mną afiszuje się takim pięknem, a przy tym... nie istnieje! To był podstęp, oszustwo, naciąganie, obietnica, która nigdy nie będzie mogła być spełniona.

Złość zamarła w głębinach fascynacji. Zastanawiałem się, jaka też może być w całości i w tym samym momencie cofnęła się wdzięcznie, tak żeby cała jej figura stała się widoczna. W głębi serca muszę być bardzo pruderyjny, gdyż nie była ubrana w popularne tego roku szorty i koszulkę bez rękawów, ale w opalizujący kostium prawie że zakrywający jej urzekające kolana. Figurę miała smukłą i prostą jak smuga papierosowego dymu w nieruchomym powietrzu; byłem przekonany, że potrafi tańczyć jak obłok pary na wodzie. Gdy tylko to pomyślałem, poruszyła się, zrobiła głęboki dyg i spojrzała w górę, leciuteńko rumieniąc się aż po krzywiznę szyi. No tak, muszę być w głębi serca bardzo pruderyjny, gdyż mimo Tipsy Alvy, Whimsy White i całej reszty, mój ideał był skromny.

Trudno uwierzyć, że to lustro odbijało po prostu moje myśli. Dziewczyna wydawała się być tak rzeczywista, jak ja sam i mniemam, że w końcu była. Była równie rzeczywista jak ja; ni mniej ni więcej, gdyż była częścią mojego własnego umysłu. W tym momencie zdałem sobie sprawę z tego, że ktoś mną potrząsa.

— Twój czas minął — ryczał van Manderpootz. — Odsuń się! Twoje pół godziny się skończyło!

Musiał chyba wyłączyć prąd, bo obraz zniknął. Wyjąłem twarz z tuby i oparłem na dłoniach.

— Ooo... ooo... — pojękiwałem.

— Jak się czujesz — rzucił profesor.

— Czuję się? — spojrzałem w górę. — Fizycznie? W porządku.

W jego niebieskich oczach zamigotały iskierki zainteresowania.

— Pierwiastek trzeciego stopnia z 4913? — krzyknął ostro.

— To... hm... 17 — odpowiedziałem martwym tonem. Zawsze byłem szybki w liczeniu. — Ki diabeł...?

— Umysłowo jesteś w porządku — oznajmił. — Ale powiedz... dlaczego siedziałeś przy tym pół godziny, jak manekin? Mój idealizator na pewno zadziałał, co może być jedyną możliwością w przypadku projektów van Manderpootza. Co sobie pomyślałeś?

— Pomyślałem ... pomyślałem sobie: „dziewczyna” — jęknąłem.

— Huh — parsknął. — Ty idioto! „Dom” czy „koń” nie były wystarczająco dobre; musiałeś wymyślić coś z emocjonalną konotacją. No cóż, możesz już zacząć zapominać o niej, bo ona nie istnieje.

O nie, tak łatwo nie mogłem porzucić nadziei.

— Ale mógłby pan... mógłby...? — Nie wiedziałem nawet, o co go poprosić.

— Van Manderpootz jest matematykiem — oświadczył — a nie magikiem. Oczekujesz, że zmaterializuję dla ciebie jakiś ideał? — A gdy jedynie jęknąłem w odpowiedzi, dodał: — Myślę, że teraz mogę już bezpieczne wypróbować to urządzenie osobiście. Weźmy... na przykład „człowiek”. Zobaczę, jak wygląda supermen. Bo ideałem van Manderpootza nie może być nic gorszego od supermena. — Usadowił się przy urządzeniu. — Włącz tym przyciskiem — powiedział. — Teraz.

Włączyłem. Lampki rozbłysły niebieską poświatą. Przyglądałem się tępo, bez zainteresowania. Nic już nie mogło przyciągnąć mojej uwagi, gdy już raz ujrzałem wizerunek ideału.

— Hej! — powiedział nagle van Manderpootz. — Miałeś włączyć! Nie widzę niczego, oprócz własnego odbicia.

Przyjrzałem się temu, a potem wybuchnąłem pustym śmiechem. Zwierciadło wirowało; banki lamp jarzyły się; urządzenie działało.

Van Manderpootz uniósł głowę, trochę bardziej czerwony niż zazwyczaj. A ja śmiałem się histerycznie.

— Przecież w końcu mógłby ktoś mieć ideał człowieka gorszy od van Manderpootza — powiedział rozdrażnionym tonem — Nie widzę w tym nic bardziej śmiesznego niż w twojej sytuacji.

Śmiech mi zamarł na ustach. Powędrowałem nieszczęśliwy do domu i spędziłem połowę nocy na ponurym rozmyślaniu, wypalając przy tym dwie paczki papierosów, a rano w ogóle nie poszedłem do biura.

* * *

Mimo że Tipsy Alva powróciła do miasta na weekendowe przedstawienie, nawet nie próbowałem się z nią zobaczyć, po prostu zadzwoniłem do niej i powiedziałem, że jestem chory. Przypuszczam, że moja twarz wyglądała dość wiarygodnie przy tym tłumaczeniu, bo bardzo mi współczuła, a jej buzia na ekranie wyrażała prawdziwy niepokój. Ale nawet wtedy nie mogłem oderwać wzroku od jej warg, gdyż pomijając nieco zbyt wyzywający makijaż, były to wargi ideału. Dla mnie było to jednak za mało, dużo za mało.

Staruszek N. J. znów się zaczął martwić. Nie mogłem już spać rano i pomijając ten jeden dzień, gdy nie przyszedłem w ogóle, zjawiałem się coraz wcześniej, aż któregoś dnia spóźniłem się zaledwie dziesięć minut. Wezwał mnie do siebie natychmiast.

— Słuchaj Dixon — zaczął — byłeś ostatnio u lekarza?

— Nie jestem chory — odparłem apatycznie.

— No to na litość boską, ożeń się z nią. Jest mi już wszystko jedno, w jakim chórze ona macha nogami, ożeń się i bądź znów istotą ludzką.

— Nie mogę.

— Co? Jest już mężatką?

— Taak — mruknąłem jedynie w odpowiedzi. Przecież nie mogłem mu powiedzieć, że ona nie istnieje. Nie mogłem się przyznać, że jestem zakochany w wizji, w marzeniu, w ideale. I bez tego uważał, że jestem nieco nienormalny.

— To postaraj się to przezwyciężyć — powiedział gburowato. — Weź urlop. Weź dwa urlopy. Mógłbyś to zrobić dla wspólnego dobra nas wszystkich.

Nie wyjechałem z Nowego Jorku; nie miałem siły. Snułem się po ulicach przez jakiś czas, unikając znajomych i marząc o niedoścignionej urodzie twarzy w lustrze. Stopniowo tęsknota za tym, żeby ujrzeć ją raz jeszcze zaczęła mnie zniewalać. Nie sądzę, żeby jeszcze ktoś oprócz mnie był w stanie zrozumieć pokusę tych wspomnień; ta twarz, rozumiecie, była moim ideałem, moją koncepcją doskonałości. Można spotkać w świecie tu i ówdzie piękne kobiety, zakochać się, ale zawsze – bez względu na to, jak wspaniała jest ich uroda i jak bardzo się jest zakochanym – okazuje się to w jakimś stopniu gorsze od skrytych wyobrażeń i ideałów. Ale nie z tą odbitą twarzą, to był mój ideał i co za tym idzie, jakiekolwiek niedoskonałości mogła by posiadać w umysłach innych, w moich oczach nie miała żadnych. Żadnych, oczywiście, poza tą jedną, straszliwą, że była jedynie ideałem i w związku z tym nieosiągalna. Ale taka jest nieodłączna wada wszelkiej doskonałości.

Trochę to trwało, zanim odzyskałem stan ducha. Zdrowy rozum mówił mi, że ponowne oglądanie przedmiotu pożądania jest bezowocne, a nawet ryzykowne. Zmagałem się z tym łaknieniem, ale zmagałem się daremnie i nie było w tym nic dziwnego, że pewnego wieczoru znalazłem się przed drzwiami mieszkania van Manderpootza. Nie było go, na co właśnie liczyłem, gdyż dawało mi to podstawę, by poszukiwać go w pracowni, w budynku Fizyki, do którego i tak bym go przecież zaciągnął.

Znalazłem go przy stole, na którym stał idealizator, robiącego jakieś notatki.

— Witaj, Dixon — powiedział. — Przyszło ci kiedy do głowy, że idealny uniwersytet nie może istnieć? A to jest oczywiste, gdyż musiałby się składać z idealnych studentów i idealnych nauczycieli, a w takiej sytuacji ci pierwsi nie mieliby czego się uczyć, a ci drudzy nic do nauczania.

A co mnie obchodzi ten idealny uniwersytet i problem niemożności jego istnienia? Cała moja jaźń była spustoszona w wyniku nieistnienia innego ideału.

— Panie profesorze — zacząłem z napięciem w głosie — czy mógłbym użyć tego... tej pańskiej rzeczy ponownie? Chciałbym... hm... chciałbym coś zobaczyć.

Mój głos musiał mu zdradzić sytuację, bo przyjrzał mi się ostro.

— No tak! — rzucił. — Nie posłuchałeś mojej rady! Powiedziałem ci, zapomnij o niej. Zapomnij, bo ona nie istnieje.

— Ale... ale nie mogę! Jeszcze raz, panie profesorze... tylko raz!

Wzruszył ramionami, niemniej jego niebieskie, metaliczne oczy wydawały się miększe niż zazwyczaj. W końcu przecież z jakiegoś niezrozumiałego powodu lubił mnie.

— No dobrze, Dixon — powiedział — jesteś już dorosły i prawdopodobnie dojrzały umysłowo. Powiem ci, że jest to bardzo głupi pomysł, a van Manderpootz zawsze wie, co mówi. Jeśli pragniesz ogłupić się tym opium nieziszczalnych snów, to zróbmy to. Masz teraz ostatnią szansę, gdyż jutro idealizator van Manderpootza idzie do głowy tego tu Isaaka. Oscylatory zostaną przestrojone w taki sposób, żeby psychony, zamiast przemieniać się w kwanty światła, zmieniały się w strumień elektronów, który jako prąd elektryczny uruchomi aparat wokalny Isaaka i zostanie wyemitowany w postaci mowy — urwał zamyślony. — Van Manderpootz usłyszy głos ideału. Oczywiście Isaak wypowie tylko te psychony, które odbierze z mózgu operatora, niemniej, podobnie jak obraz w lustrze, myśli stracą swoje ludzkie piętno i słowa staną się słowami ideału. — Tu chyba się zorientował, że przestałem go słuchać i burknął: — No to jazda, imbecylu!

Zrobiłem to. Piękno, którego łaknąłem, wyłaniało się powoli, nieprawdopodobnie urocze i w niezwykły sposób nawet bardziej urodziwe niż za pierwszym razem. Wiedziałem dlaczego; van Manderpootz mi to kiedyś wyjaśnił. Widziany raz ideał wpłynął na moje wyobrażenia, zmienił je, przeniósł na wyższy poziom. Mając tę twarz we wspomnieniach, moja koncepcja ideału zmieniła się.

Gapiłem się więc i pragnąłem. Istota w lustrze ochoczo i niezwłocznie reagowała na moje myśli, uśmiechając się i poruszając. Gdy pomyślałem o miłości, jej oczy zalśniły taką czułością, że wydawało się jakbym... ja... ja, Dixon Wells, był częścią którejś z tych par, bohaterów wielkich światowych romansów, Heloizy i Abelarda, Tristana i Izoldy, Aucassina i Nicoletty... Gburowaty głos i potrząsającą mnie za ramię rękę van Manderpootza odczułem jak cios sztyletem.

— Odsuń się od tego! Odsuń się — wołał. — Czas minął.

Jęknąłem i opuściłem głowę na dłonie. Profesor miał oczywiście rację; ta niepoczytalna powtórka tylko zintensyfikowała moją niezaspokajalną tęsknotę i uczyniła ten problem dziesięć razy gorszym.

— Dziwne! — usłyszałem za sobą pomrukiwanie profesora. — Naprawdę fantastyczne. Edyp... Edyp okładek kolorowych czasopism i bilbordów.

Rozejrzałem się tępo dookoła. Stał za mną, zezując otwarcie w wirujące zwierciadło po drugiej stronie czarnej tuby.

— Co? — burknąłem ze znużeniem.

— Ta twarz — powiedział. — Bardzo dziwne. Musiałeś widzieć jej rysy w setkach czasopism, na tysiącach bilbordów, w niezliczonych programach telewizyjnych. Kompleks Edypa w ciekawej formie.

— Co? Pan mógł ją zobaczyć?

— Jasne — burknął. — Nie mówiłem już z tuzin razy, że psychony transformowane są w idealny sposób w zwykłe kwanty światła widzialnego? Jeśli ty ją widziałeś, to dlaczego ja nie miałbym?

— A... A te bilbordy i tym podobne?

— Ta twarz jest oczywiście nieco wyidealizowana — powiedział powoli profesor — i pewne szczegóły są inne. Jej oczy nie były aż tak srebrzyście bladoniebieskie, jak sobie wyobraziłeś; były zielone... w kolorze morskiej zieleni, szmaragdowe.

— Do diabła — wrzasnąłem — o czym pan mówi?

— O twarzy w lustrze. Dixon, tak się zdarzyło, że jest to w niedużym przybliżeniu twarz Lisle d'Agrion, znanej jako „Dragon Fly”!

— Chce pan powiedzieć... że ona istnieje? Jest rzeczywista? Żyje? Że...

— Czekaj, czekaj Dixon. Ona jest wystarczająco rzeczywista, tylko że ty, zgodnie ze swoim zwyczajem, trochę się spóźniłeś. Powiedziałbym, spóźniłeś się o jakieś dwadzieścia pięć lat. Ona powinna mieć teraz około pięćdziesięciu... policzmy... myślę, że pięćdziesiąt trzy. Ale we wczesnym dzieciństwie musiałeś oglądać jej oblicze umieszczane wszędzie; Lisle d'Agrion – Dragon Fly.

Mogłem jedynie przełknąć ślinę. Cios był powalający.

— Jak widzisz — kontynuował van Manderpootz — ideały są implantowane bardzo wcześnie. To dlatego nieustannie zakochujesz się w dziewczętach posiadających tę czy inną cechę przypominającą ci ją, jej włosy, nos, usta, oczy. Proste, ale dość osobliwe.

— Osobliwe! — wybuchnąłem. — Pan mówi, osobliwe! Za każdym razem, gdy spojrzę w pańskie przeklęte urządzenie, zakochuję się w micie! W dziewczynie, która jest martwa, nierzeczywista albo okazuje się być staruszką! Osobliwe, co? Piekielnie zabawne, tak?

— Poczekaj, poczekaj — powiedział uspokajająco profesor. — Tak się złożyło, że ona ma córkę. Co więcej, Denise przypomina matkę. A co jeszcze lepsze, ona w przyszłym tygodniu przyjedzie tu, do Nowego Jorku, żeby studiować amerykańską literaturę na tutejszym uniwersytecie. Jest pisarką, rozumiesz?

Tego już było dla mnie za dużo do rozumienia.

— Skąd... skąd pan wie? — wyszeptałem.

To był jeden z niewielu razy, kiedy widziałem, żeby kolosalne opanowanie van Manderpootza zostało naruszone.

— Słuchaj Dixon, tak się również złożyło — powiedział powoli, nieznacznie czerwieniejąc — że wiele lat temu w Amsterdamie Haskel van Manderpootz i Lisle d'Agrion byli... bardzo zaprzyjaźnieni... może nawet powiedziałbym, że bardziej niż zaprzyjaźnieni. Ale ponieważ dwie takie silne osobowości jak Dragon Fly i van Manderpootz bez przerwy się ścierały... — zmarszczył brwi. — O mało co nie zostałem jej drugim mężem. Miała ich siedmiu. Denise jest chyba córką trzeciego.

— A po co... dlaczego przyjeżdża tutaj?

— Bo tutaj jest van Manderpootz — oznajmił z godnością. — Wciąż jesteśmy z Lisle przyjaciółmi. — Odwrócił się i pochylił nad tym skomplikowanym urządzeniem na stole. — Podaj mi śrubokręt — zażądał. — Rozbiorę to dzisiaj i jutro zacznę instalować w głowie Isaaka.

* * *

Kiedy tydzień później wpadłem z entuzjazmem do pracowni van Manderpootza, idealizator wciąż stał na swoim miejscu. Profesor powitał mnie żartobliwym wykrzywieniem warg ledwo widocznych pod zarostem brody.

— Tak, tak, wciąż tu stoi — powiedział, machając ręką w kierunku maszyny. — Zdecydowałem się zbudować dla Isaaka całkowicie nowy, no i ten egzemplarz dostarczył mi sporo rozrywki. Co więcej, mówiąc słowami Oskara Wilda, kim ja jestem, by ingerować w pracę geniusza. W końcu ten mechanizm jest wytworem wielkiego van Manderpootza.

Dręczył mnie z premedytacją. Wiedział, że nie przyszedłem po to, żeby wysłuchiwać tyrad na temat Isaaka czy nawet niezrównanego van Manderpootza. Ale potem uśmiechnął się i zmiękł. Odwrócił się w kierunku przyległego do pracowni niedużego wewnętrznego gabinetu, w którym znajdował się Isaak w całej swojej metalowej surowości.

— Denise! — zawołał. — Pozwól tutaj.

Nie wiem czego dokładnie oczekiwałem, ale pamiętam, że kiedy dziewczyna się pojawiła, zaparło mi dech. Oczywiście nie była dokładnie taka, jak moje wyobrażenie ideału; była chyba minimalnie smuklejsza, a jej oczy... no cóż, musiały być w dużym stopniu podobne do oczu Lisle d'Agrion, bo były najczystszymi szmaragdami, jakie kiedykolwiek widziałem. Jej spojrzenie było zuchwałe i bezpośrednie; mogę sobie wyobrazić jak van Manderpootz i Dragon Fly mogli się ciągle kłócić; nie było to trudne, patrząc w oczy jej córki.

Denise nie była oczywiście tak zupełnie po kobiecemu skromna, jak mój ideał. Na sobie miała najbardziej wyzywający strój naszych czasów, zakrywający mniej więcej tyle, co jednoczęściowy kostium kąpielowy z połowy dwudziestego wieku. Roztaczała wrażenie nie tyle ulotnego wdzięku, co zwinnej i wygimnastykowanej siły, niezależności, otwartości i – powtórzę to jeszcze raz – zuchwałości.

— A więc to pan jest dziedzicem N. J. Wells Corporation — stwierdziła chłodno, gdy van Manderpootz mnie przedstawił. — Pańskie eskapady niezmiennie ożywiają dodatek do Paris Sunday. Czy to nie pan szastał milionami dolarów na giełdzie, żeby Whimsy White...?

— To ogromna przesada — oświadczyłem pospiesznie, czerwieniąc się. — A w ogóle to straciłem je, zanim my... hm... zanim ja...

— Jednak zdążył pan zrobić z siebie głupca, jak mi się wydaje — dokończyła słodko.

No cóż, taka właśnie była. Gdyby nie była tak piekielnie urocza, gdyby nie była tak podobna do tej w lustrze, oburzyłbym się, powiedział: „Miło mi było panią poznać” i nigdy więcej już jej nie oglądał. Ale nie mogłem! Nie z tymi ciemnymi włosami, idealnymi wargami, zuchwałym noskiem kogoś, kto był moim ideałem.

Spotkałem ją więc ponownie jeszcze kilka razy. W rzeczywistości chyba wypełniałem większość jej czasu między kilkoma kursami literatury, na które uczęszczała, i po trochu upewniałem się, że nie tylko fizycznie nie odbiega daleko od mojego ideału. Zuchwałością maskowała uczciwość, szczerość i, na przekór sobie, słodycz. Tak więc, nawet biorąc pod uwagę możliwość falstartu, zakochałem się dość szybko. I co więcej wiedziałem, że ona zaczyna mi odwzajemniać.

Tak się przedstawiały sprawy, gdy pewnego południa zadzwoniłem do niej i zabrałem ją do laboratorium van Manderpootza. Byliśmy umówieni z nim na lancz w klubie uniwersyteckim, ale okazało się, że jest zajęty przeprowadzaniem jakiegoś eksperymentu w dużej pracowni obok i rozplątuje tam jakiś problem namotany przez swoich asystentów. W takiej sytuacji Denise i ja, całkowicie zadowoleni z tego, że zostaliśmy sami, poszliśmy do jego gabinetu. Ja po prostu w jej obecności nie czułem się głodny; rozmowa z nią wystarczała mi za całe pożywienie.

— Mam zamiar być dobrą pisarką — powiedziała w zamyśleniu. — Któregoś dnia, Dick, mam zamiar zostać sławną.

No cóż, wszyscy wiedzą, jak pewne bywają takie zapowiedzi. Natychmiast się z nią zgodziłem.

— Jesteś bardzo miły, Dick — powiedziała, uśmiechając się. — Bardzo miły.

— Bardzo?

— Bardzo — powiedziała z emfazą. Jej zielone oczy natrafiły na stół z idealizatorem. — Co za łamigłówkę zmontował tam wujek Haskel? — zapytała.

Wyjaśniłem jej, obawiam się, że dość mętnie, ale żaden zwykły inżynier nie jest w stanie nadążyć za meandrami pomysłów van Manderpootza. Niemniej Denise uchwyciła sens i jej oczy zapłonęły szmaragdowym ogniem.

— Fascynujące! — wykrzyknęła. Wstała i podeszła do stołu. — Chcę to wypróbować.

— Bez profesora nie możesz. Mogłoby być niebezpieczne.

Nie powinienem był tego mówić. Spojrzała na mnie rozkapryszonym wzrokiem, a jej zielone oczy rozbłysły jeszcze bardziej.

— Chcę — powiedziała. — Dick, ja chcę to zrobić... chcę zobaczyć mój ideał mężczyzny. — Roześmiała się miękko.

Wpadłem w panikę. Wyobraziłem sobie, że jej ideał to wysoki, dobrze zbudowany brunet, a nie niski blondyn, trochę... no cóż, pulchny, taki jak ja.

— Nie! — powiedziałem gwałtownie. — Nie pozwolę ci!

Znów się roześmiała. Chyba odgadła przyczynę mojej konsternacji.

— Nie wygłupiaj się, Dick — powiedziała miękko. Usiadła twarzą do otworu tuby i zakomenderowała: — Włącz to.

Nie potrafiłem jej odmówić. Uruchomiłem wirujące zwierciadło, a następnie banki lamp. Zaraz potem stanąłem za nią, zezując na to, co było widać w odbiciu lustra, gdzie niewyraźnie i powoli formowała się twarz.

Zadrżałem. Z pewnością włosy wizerunku były jasne. Teraz nawet wydaje mi się, że dostrzegłem wówczas podobieństwo do siebie. Być może Denise coś wyczuła, gdyż nagle oderwała się od tuby, spojrzała w górę, lekko się czerwieniąc, co było dla niej charakterystyczne.

— Ideały są nudne! — powiedziała. — Potrzebuję czegoś porywającego. Wiesz, co chciałabym zobaczyć? Chciałabym zwizualizować idealny horror. Tak, właśnie to. Chcę zobaczyć horror absolutny!

— Nie, wcale nie chcesz — westchnąłem. — To bardzo niebezpieczny pomysł.

— Dixon! — usłyszałem głos van Manderpootza dobiegający z zewnątrz, z tamtej pracowni.

— Niebezpieczne? Nonsens — ostro odparła Denise. — Ja jestem pisarką, Dick. Wszystko to jest dla mnie materiałem. To tylko doświadczenie i ja chcę je mieć.

— Dixon! Dixon! Chodź tutaj — zawołał ponownie Van Manderpootz.

— Posłuchaj, Denise — powiedziałem. — Zaraz wrócę. Nie próbuj niczego dopóki nie przyjdę. Proszę!

Rzuciłem się w kierunku dużej sali. Van Manderpootz stał naprzeciw grupy wystraszonych asystentów, wyraźnie pałając gniewem wielkiego człowieka.

— O! Dixon! — warknął. — Powiedz tym głupcom, do czego służy dławik Emmericha i dlaczego nie działa na swobodnym strumieniu elektronów. Pokaż im, że nawet zwykły inżynier może to wiedzieć.

No cóż, zwykły inżynier tego nie wiedział, ale ja przypadkiem wiedziałem. Nie dlatego żebym był jakimś nadzwyczajnym inżynierem, ale tak się zdarzyło, że wiedziałem, gdyż jakiś rok temu musiałem wykonać pewną pracę przy wielkich turbinach pływowych w Maine, gdzie dławiki Emmericha zastosowano jako zabezpieczenie przed upływem ładunku elektrycznego przy ogromnym potencjale tamtejszych kondensatorów. Zacząłem więc wyjaśniać, a van Manderpootz wciąż wtrącał sarkastyczne uwagi na temat swego personelu. Kiedy w końcu skończyłem, minęło chyba z pół godziny. I wtedy przypomniałem sobie o Denise!

Zostawiłem van Manderpootza zapatrzonego, jak ruszam z powrotem i tak jak się spodziewałem, zastałem dziewczynę z twarzą wciśniętą w tę tubę i dłońmi kurczowo wczepionymi w brzeg stołu. Jej rysy były oczywiście niewidoczne, ale było coś dziwnego w jej napiętej pozycji, pobielałych kłykciach...

— Denise! — zawyłem. — Dobrze się czujesz? Denise!

Nie poruszyła się. Wsadziłem głowę między lustro i tubę. Zajrzałem do środka; to co zobaczyłem, wprawiło mnie w osłupienie. Widzieliście kiedyś totalne, obłędne, nieskończone przerażenie na ludzkiej twarzy? Właśnie to ujrzałem na twarzy Denise – niewypowiedziane, głębokie przerażenie, gorsze niż strach przed śmiercią. Zielone oczy były rozwarte tak szeroko, że białka widniały dookoła; idealne wargi były wykrzywione, a cała twarz stężała w maskę czystego strachu.

Rzuciłem się do wyłącznika i w przelocie mignęło mi to, co uwidoczniło się w lustrze. Nieprawdopodobne! Obsceniczne, okropne, przerażające rzeczy – nie sposób tego opisać. Brak słów.

Lampy pociemniały, lecz Denise nie poruszyła się. Odciągnąłem jej twarz od tuby. Gdy mnie zobaczyła, szarpnęła się, zerwała z krzesła i odsunęła, spoglądając z takim dzikim przerażeniem, że stanąłem jak wryty.

— Denise! — krzyknąłem. — To ja, Dick. Denise, spójrz na mnie!

Gdy ruszyłem w jej kierunku, jęknęła zduszonym głosem, oczy jej zmętniały, kolana się ugięły i zemdlała. Cokolwiek widziała, musiało to być przerażające do głębi, bo Denise przecież nie należała do tych, co mdleją.

* * *

Jakiś tydzień później siedziałem w gabinecie naprzeciw van Manderpootza. Szara, metalowa figura Isaaka zniknęła, a stół, na którym stał idealizator, był pusty.

— Tak — powiedział van Manderpootz. — Rozebrałem go. Jedna z niewielu pomyłek van Manderpootza musiała opuścić to miejsce, gdzie para dyletantów, takich jak ty i Denise, mogłaby się do niej dobrać. Wygląda na to, że ja wciąż przeceniam inteligencję innych. Chyba oceniam ich według umysłu van Manderpootza.

Nic na to nie odpowiedziałem. Byłem całkowicie załamany i przygnębiony. Cokolwiek by profesor nie powiedział na temat moich umysłowych ułomności, uważałem za usprawiedliwione.

— Nie będę już więcej nikomu oprócz siebie udzielał kredytu inteligencji i bez wątpienia będzie to całkiem w porządku. Nawet głowie Bacona — ciągnął van Manderpootz, machnąwszy ręką w kierunku pustego kąta po Isaaku. — Porzuciłem ten projekt, no bo, skoro już o tym mówimy, po co światu mechaniczny mózg, jeśli posiada mózg van Manderpootza?

— Profesorze — wybuchnąłem nagle — dlaczego oni nie pozwalają mi się widywać z Denise. Chodzę codziennie do szpitala, prowadzą mnie do jej pokoju tylko raz... tylko raz, a ona w tym czasie dostaje histerii? Dlaczego? Czy ona...? — przełknąłem ślinę.

— Och Dixon, ona wychodzi z tego całkiem dobrze.

— To dlaczego nie mogę się z nią widywać?

— No cóż — powiedział uspokajająco van Manderpootz — bo widzisz, to jest tak, kiedy wpadłeś do pracowni, zrobiłeś błąd, zaglądając do tuby od strony lustra. Denise ujrzała twoje rysy na tle tych wszystkich okropieństw, które przywołała. Rozumiesz? Od tej chwili twoja twarz kojarzy się w jej umyśle z całym tym piekielnym piwem, które nawarzyła w zwierciadle. Nie może nawet spojrzeć na ciebie, żeby jej się to nie przypomniało.

— Dobry boże! — westchnąłem. — Ale ona wyjdzie z tego, co? Zapomni ten szczegół?

— Młody psychiatra, bystry chłopak, który się nią zajmuje – nawiasem mówiąc, korzysta przy tym z kilku moich pomysłów – uważa, że dojdzie do siebie w ciągu kilku miesięcy. Ale Dixon, osobiście sądzę, że nigdy już nie ucieszy się na widok twojej twarzy, chociaż sam widziałem już dużo brzydsze oblicza tu i ówdzie.

— O boże! — jęknąłem, ignorując to ostatnie. — Co za bagno! — Podniosłem się by wyjść i wtedy... wtedy zrozumiałem, co to jest olśnienie. — Niech pan posłucha! — krzyknąłem, odwracając się. — Niech pan posłucha, profesorze! Proszę ją sprowadzić tutaj i pozwolić zwizualizować ideał piękna? A wtedy... a wtedy ja wsadzę w to moją twarz! — Kipiałem entuzjazmem. — To musi się udać! — wykrzyczałem. — W najgorszym przypadku, to usunie te inne wspomnienia. To będzie cudowne!

— Dixon — powiedział van Manderpootz — jak zwykle spóźniłeś się.

— Spóźniłem? Dlaczego? Może pan złożyć z powrotem swój idealizator. Może pan przecież zrobić coś takiego, co?

— Van Manderpootz — oświadczył profesor — ma duszę bardzo wspaniałomyślną. Zrobiłbym to z przyjemnością, ale wciąż byłoby na to za późno. Widzisz Dixon, dziś przed południem ona wyszła za mąż za tego bystrego młodego psychiatrę.

No cóż, miałem tego wieczoru randkę z Tipsy Alvą, na którą już byłem spóźniony, akurat tak jak lubię. Przez cały wieczór nie będę robił nic innego, a jedynie wpatrywał się w jej wargi.

Przełożył Ireneusz Dybczyński

Stanley Grauman Weinbaum

„Punkt widzenia”

(The Point of View)

— Jestem zbyt skromny! — rzucił wielki Haskel van Manderpootz, przechadzając się z irytacją po ograniczonej powierzchni swej osobistej pracowni i od czasu do czasu spoglądając na mnie. — W tym cały kłopot. Nie doceniam własnych osiągnięć i w ten sposób pozwalam drobnym naśladowcom, takim jak Corveille, wpływać na komitet i zdobywać nagrodę Morella.

— No, ale zdobył pan nagrodę Morella w fizyce już z pół tuzina razy — wtrąciłem uspokajająco. — Nie mogą dawać jej panu co roku.

— A dlaczego nie, skoro jest oczywiste, że mi się należy? — Najeżył się profesor. — Zrozum, Dixon, że ja nie żałuję mojej skromności, nawet jeśli to pozwala zdobywać nagrody takim zarozumiałym głupcom, jak Corveille, mającym nieskończenie mniej powodów niż ja do zarozumiałości. W tej sytuacji nic nie chroni nagród przed efektywnym samochwalstwem. Ba! Przyznać nagrodę za badania stosując tak niskie kryteria, że nawet nie chcę o tym wspominać, bo uważam, że nawet członek komitetu Morella powinien zdawać sobie sprawę z oczywistości tego faktu! Weźmy odkrycie psychonu! Kto odkrył psychon? Kto oprócz van Manderpootza?

— A nie dostał pan za to nagrody w zeszłym roku? — zapytałem pocieszającym tonem. — W końcu, czyż ta skromność, to nieokazywanie zazdrości z pana strony, nie jest oznaką wielkości charakteru?

— Prawda... prawda! — powiedział wielki van Manderpootz, mięknąc. — Gdyby taki afront został popełniony w stosunku do człowieka mniejszego formatu niż ja, byłby on niewątpliwe złożył gorzkie zażalenie na komitet. Ale nie ja. W każdym razie wiem z doświadczenia, że nic dobrego by z tego nie wynikło. A poza tym van Manderpootz, pomimo wielkości, jest skromny i potulny jak fiołek. — W tym momencie urwał, a jego rumiana twarz przybrała kolor podobny do tego kwiatka.

Zdusiłem śmiech. Znałem tego ekscentrycznego geniusza od dawna, od czasu, gdy ja, Dixon Wells, byłem studentem inżynierii i uczęszczałem na zajęcia z Nowszej Fizyki (czyli teorii względności) u sławnego profesora. Z jakiegoś nieodgadnionego powodu zapałał on do mnie sympatią i w efekcie tego po uzyskaniu dyplomu wziąłem udział w kilku jego eksperymentach. Była więc na przykład sprawa prognoskopu, a także idealizatora. W pierwszym z tych epizodów spotkał mnie dyshonor zakochania się w dziewczynie dwa tygodnie po jej oczywistej śmierci, a w drugim taki sam albo nawet i większy zakochania się w dziewczynie, która nie istnieje, nigdy nie istniała i nigdy nie będzie istnieć – innymi słowy, w ideale. Być może jestem nieco zbyt wrażliwy na kobiecy urok, a raczej, chyba byłem, gdyż od czasu nieszczęścia z idealizatorem, surowo pozostawiłem te szaleństwa w przeszłości, ku wielkiemu niezadowolenie różnych telewizyjnych artystek, śpiewaczek, tancerek i tym podobnych.

Ostatnio więc oddawałem się bardzo poważnym zajęciom, próbując z całego serca nie spóźnić się do biura, żeby móc się do tego odwołać, gdy ojciec oskarży mnie następnym razem, że nigdy nigdzie nie przyszedłem na czas. Na razie jeszcze mi się to nie udało, ale szczęśliwie N. J. Wells Corporation jest wystarczająco bogate, żeby przetrwać nawet bez pełnego wykorzystania czasu pracy Dixona Wellsa, a powiedziałbym, że nawet pomimo tego. W każdym razie jestem pewien, że mój ojciec woli, jak rano przychodzę późno po wieczorze spędzonym z van Manderpootzem niż z Tipsy Alvą czy Whimsy White, czy z którąkolwiek z licznych dam telewizji. Nawet w dwudziestym pierwszym wieku uchowało się u niego mnóstwo starodawnych poglądów.

— Olśniło mnie właśnie — oznajmił dramatycznym tonem Van Manderpootz, porzucając temat swojej skromności i potulności — że lata mają charakter w dużej mierze taki jak ludzie. Ten rok, 2015, będzie zapisany w historii jako rok bardzo głupi – rok, w którym nagroda Morella została przyznana ciamajdzie. Poprzedni rok, na ten przykład, był rokiem bardzo inteligentnym, klejnotem w koronie cywilizacji. Nie tylko że nagroda Morella została przyznana van Manderpootzowi, ale w zeszłym roku ogłosiłem również dyskretną teorię pola, a uniwersytet odsłonił mój posąg dłuta Gogli'ego. — Tu westchnął. — Tak, bardzo inteligentny rok! Co o tym myślisz?

— To zależy od punktu widzenia — odparłem ponuro. — Mnie się tak bardzo nie podobał, bo co z Joanną Caldwell, Denise d'Agrion i pana diabelskimi eksperymentami. To wszystko się składa na punkt widzenia.

— Diabelskie eksperymenty? — parsknął profesor. — Punkt widzenia? Oczywiście, że to wszystko się składa na punkt widzenia! Nawet proste uogólnienia Einsteina nie wystarczą, żeby tego dowieść. Gdyby cały świat mógł przyswoić sobie inteligentny i godny podziwu punkt widzenia – na przykład van Manderpootza – wszystkie kłopoty by się skończyły. Gdyby to było możliwe... — urwał i wyraz olśnienia rozlał się po jego rumianej twarzy.

— Co się stało? — zapytałem.

— Stało? Jestem zdumiony! Ogromna głębia geniuszu przeraża mnie. Jestem obezwładniony podziwem dla niezmierzonych tajemnic wielkiego umysłu.

— Nie bardzo rozumiem.

— Dixon — rzekł z patosem — masz przywilej oglądać przykład pracy geniusza. Co więcej, zasiałeś ziarno, z którego być może wyrośnie wysokie drzewo myśli. Wydaje się to nieprawdopodobne, że ty, Dixon Wells, podsunąłeś van Manderpootzowi pomysł! Tak już jest, że geniusz sięga po rzeczy małe, nieważne, nieistotne i zamienia je we własne wielkie cele. Jestem wstrząśnięty!

— Ale co...?

— Poczekaj — powiedział van Manderpootz, wciąż pochłonięty podziwem dla wspaniałości swego umysłu. — Gdy drzewo urodzi owoce, to je zobaczysz. Do tego czasu, niech cię zadowoli to, że odegrałeś jakąś rolę w tym projekcie.

* * *

Minął chyba miesiąc, zanim znów zobaczyłem van Manderpootza. Któregoś pogodnego wiosennego wieczoru na ekranie mojego telefonu pojawiło się jego szerokie, rumiane oblicze.

— Jest już gotowy — oznajmił dramatycznym tonem.

— Kto? Co?

Profesor zrobił bolesną minę, widząc, że nie pamiętam.

— Drzewo wydało owoce — wyjaśnił. — Gdybyś zechciał wpaść do mnie, to pójdziemy do pracowni i wykonamy próbę. Nie wyznaczam godziny, więc będzie ci niewypowiedzianie trudno się spóźnić.

Zignorowałem ten przytyk, niemniej gdyby wyznaczył jakiś termin, niewątpliwie przyszedłbym nawet później niż zazwyczaj, gdyż ogarnęły mnie jakieś przeczucia, wątpliwości czy w ogóle powinienem tam chodzić. Wciąż pamiętałem o przykrościach, jakie mnie spotkały po dwóch ostatnich doświadczeniach z wynalazkami van Manderpootza. W końcu jednak znalazłem się w gabinecie profesora. W pracowni obok wokół jakiegoś urządzenia krzątał się niejaki Carter, jeden z technicznych asystentów profesora, a w przeciwległym kącie sekretarka, nieatrakcyjna i nijaka panna Fitch, przepisywała notatki z wykładów, gdyż van Manderpootz czuł odrazę do myśli, że jego złotouste wypowiedzi mogłyby być stracone dla potomności. Na stole, pomiędzy profesorem i mną, spoczywało osobliwe urządzenie wyglądające jak skrzyżowanie binokli z lampą górniczą.

— To jest to — oznajmił z dumą van Manderpootz. — Leży przed tobą mój mniemanowizor, który być może stanie się epokowym wynalazkiem.

— Tak? A co on robi?

— Zaraz ci wyjaśnię. Ten pomysł ma swój początek w twojej uwadze, że wszystko zależy od punktu widzenia. Twierdzenie to bezsprzecznie jest bardzo oczywiste, ale dopiero geniusz chwyta to, co oczywiste i obdziera je z niejasności. W ten sposób myśli nawet najprostszego umysłu mogą podsunąć geniuszowi jego subtelne koncepcje, tak jak widzimy to teraz, gdy ja przechwyciłem twój pomysł.

— Jaki pomysł?

— Cierpliwości. Musisz najpierw wiele zrozumieć. Musisz zdać sobie sprawę z tego, jak bardzo prawdziwe jest twierdzenie, że wszystko zależy od punktu widzenia. Już Einstein udowodnił, że ruch, przestrzeń i czas zależą od szczególnego punktu widzenia obserwatora, czyli jak on to wyraził, od układu odniesienia. Ja poszedłem jeszcze dalej, zdecydowanie dalej. Przedłożyłem teorię, że sam obserwator jest punktem widzenia. Wyszedłem nawet poza to i twierdzę, że świat sam w sobie jest wyłącznie punktem widzenia!

— Co?

— Spójrz! — kontynuował van Manderpootz. — Jest oczywiste, że świat widziany przeze mnie jest całkowicie odmienny od tego, w którym żyjesz ty. Jest tak samo oczywiste, że głęboko religijny człowiek zajmuje świat odmienny od świata materialisty. Szczęśliwy człowiek żyje w świecie wesołym; nieszczęśliwy widzi świat nieszczęść. Jeden człowiek jest zadowolony, posiadając niewiele, inny cierpi mając dużo. Każdy z nich widzi świat z własnego punktu widzenia, co jest równoznaczne stwierdzeniu, że każdy żyje we własnym świecie. Mamy więc tyle światów, ile istnieje punktów widzenia.

— No tak, ale... — sprzeciwiłem się — ta teoria pomija rzeczywistość. Wśród tych wszystkich punktów widzenia musi istnieć jeden, który jest tym rzeczywistym, podczas gdy wszystkie inne są fałszywe.

— Można by tak pomyśleć — przyznał profesor. — Można by pomyśleć, że pomiędzy twoim punktem widzenia, a na przykład, weźmy dla kontrastu, van Manderpootza, mogłyby być niewielkie wątpliwości co do tego, który z nich jest prawidłowy. Jednakowoż już na początku wieku dwudziestego Heisenberg ogłosił swoją zasadę nieoznaczoności, która wykazuje ponad wszelką wątpliwość, że całkowicie naukowy obraz świata jest nieosiągalny, że zasada przyczynowo-skutkowa jest wyłącznie fazą prawdopodobieństwa, że żadne nieomylne przewidywania nie są możliwe i że to, co nauka przywykła nazywać prawami przyrody, jest w rzeczywistości tylko opisem sposobu, w jaki człowiek postrzega naturę. Innymi słowy, charakter świata zależy całkowicie od umysłu obserwatora, czyli wracając do moich wcześniejszych sformułowań, od punktu widzenia.

— Nikt jednak nigdy nie będzie mógł w pełni zrozumieć punktu widzenia innej osoby — powiedziałem. — Nie jest więc w porządku podważać podstaw całej nauki, gdyż nie ma pewności, czy kolor, który obaj nazywamy czerwonym, nie wyglądałby na zielony, gdyby mógł pan widzieć moimi oczami.

— Ha! — wykrzyknął triumfalnie van Manderpootz. — I tutaj jest miejsce na mój mniemanowizor. Przypuśćmy, że byłoby dla mnie możliwe spojrzeć twoimi oczami lub dla ciebie moimi. Wyobrażasz sobie, jakie dobrodziejstwo mogłoby to przynieść ludzkości? Nie tylko z punktu widzenia nauki, ale też dlatego, że można by się ustrzec przed wszystkimi nieporozumieniami. A nawet więcej — powiedział i potrząsając palcem, wyrecytował tonem wyroczni: — Jakaż to moc ten dar by nam dała, by ujrzeć siebie, jak nas widzą inni[1]. To Van Manderpootz jest tą mocą, Dixon. Przez mój mniemanowizor, można nareszcie przyswoić sobie czyjś punkt widzenia. Skarga poety sprzed dwustu lat została w końcu wysłuchana.

— Jak pan do diabła może spoglądać przez czyjeś oczy?

— Bardzo prosto. Pamiętasz idealizator. Teraz jest już oczywiste, że gdy zajrzałem ci przez ramię i zobaczyłem w lustrze twoją koncepcję idealnej kobiety, przyjąłem do pewnego stopnia twój punkt widzenia. W tamtym przypadku psychony pobrane z twojego umysłu zostały przekształcone w kwanty światła widzialnego, które można było zobaczyć. W przypadku mojego mniemanowizora proces jest dokładnie odwrotny. Rzuca się strumień tego światła na obiekt, którego punkt widzenia chcemy poznać; światło widzialne jest odbijane z powrotem wraz z pewną ilością psychonów, które tutaj zostają wzmocnione do stopnia pozwalającego na ich, jakby to powiedzieć, ocenę?

— Psychony?

— Zapomniałeś już o moim odkryciu elementarnych cząstek myśli? Mam ci jeszcze raz wyjaśniać, że kosmony, chronony, spacjony, psychony i wszystkie pozostałe cząstki są wzajemnie przemienne? I że — kontynuował z roztargnieniem — prowadzi to do pewnych interesujących spekulacji. Przypuśćmy, że transformowałbym tonę materii, protonów i elektronów, w spacjony – to jest, zamienił materię w przestrzeń. Liczę, że tona materii wytworzy około mili sześciennej przestrzeni. Pytanie brzmi, gdzie my tę przestrzeń umieścimy, ponieważ cała przestrzeń, którą mamy, jest już zajęta przez przestrzeń? Albo gdyby wytworzyć godzinę czy dwie czasu? Oczywiste jest, że nie mamy czasu, by umieścić w nim kilka dodatkowych godzin, gdyż cały nasz czas jest już policzony. Niewątpliwie rozwiązanie tych problemów nawet van Manderpootzowi pochłonie pewną ilość myśli, ale w tej chwili jestem ciekaw działania mniemanowizora. Może więc go założysz, Dixon.

— Ja? A pan go jeszcze nie wypróbował?

— Oczywiście, że nie. Po pierwsze, jaką korzyść miałby van Manderpootz, studiując punkt widzenia innych ludzi? Celem urządzenia jest umożliwienie ludziom poznania punktu widzenia mądrzejszych od siebie. A po drugie, zadałem sobie pytanie, czy byłoby uczciwe względem świata pozwolić, żeby van Manderpootz jako pierwszy wypróbowywał nowe, być może niegodne zaufania, urządzenie i odpowiedź była: nie!

— Czyli to ja mam je wypróbować, tak? Zawsze, gdy wypróbowuję pański nowy wynalazek, popadam w jakieś kłopoty. Chyba byłbym głupcem, gdybym szukał ich znowu?

— Zapewniam cię, że mój punkt widzenia stwarza mniejsze możliwości popadnięcia w kłopoty niż twój — oświadczył z powagą van Manderpootz. — Dopóki się będziesz go trzymał, nie ma mowy, żebyś się mógł wpakować w jakąś aferę miłosną.

Mimo zapewnień wielkiego uczonego, dość niechętnie zgodziłem się założyć urządzenie. Przeważyła jednak ciekawość; możliwość spojrzenia na świat cudzymi oczami wydawała się fascynującą perspektywą, tak fascynującą jak wizyta w nowym świecie – którym, według profesora, była. Po krótkim wahaniu, wziąłem instrument, nasadziłem na głowę w ten sposób, że okulary znalazły się we właściwej pozycji i spojrzałem z ciekawością na van Manderpootza.

— Musisz włączyć — powiedział profesor, sięgając ręką i klikając jakimś przełącznikiem na obudowie. — Teraz skieruj światło na moją twarz. Dobrze; utrzymuj środek plamy świetlnej na mojej twarzy. I co teraz widzisz?

Nie odpowiedziałem; to co przez jakiś czas oglądałem było całkiem nieopisywalne. Byłem kompletnie oszołomiony. Dopiero jakiś mimowolny ruch głową, który skierował światło z profesorskiej głowy na blat stołu, przywrócił mi zdrowe zmysły, co przynajmniej dowodziło, że stoły nie mają żadnego punktu widzenia.

— Ooo! — westchnąłem.

Van Manderpootz promieniał.

— To oczywiste, że jesteś olśniony. Trudno oczekiwać, że ktoś mógłby przyswoić punkt widzenia van Manderpootza bez żadnych trudności adaptacyjnych. Następnym razem będzie łatwiej.

Sięgnąłem ręką i wyłączyłem promień świetlny.

— Następnym razem nie tylko że nie będzie to łatwiejsze, ale po prostu niemożliwe — odrzekłem, krzywiąc się. — Nie mam zamiaru już dla nikogo mieć ponownie takiego kręćka w głowie.

— Och Dixon, oczywiście, że masz. Jestem pewien, że następnym razem zawroty głowy będą niedostrzegalne. To normalne, że niespodziewane wyżyny oszołomiły cię. To tak, jakbyś bez ostrzeżenia znalazł się na krawędzi wielkiej przepaści. Tym razem będziesz przygotowany i efekt będzie znacznie mniejszy.

No cóż, jak zwykle miał rację. Po kilku chwilach mogłem już skierować całą uwagę na zjawiska widoczne w mniemanowizorze, a dziwne były to, w dodatku, zjawiska. Nie bardzo wiem jak opisać wrażenie, gdy się widzi świat przez filtr cudzego umysłu. To doświadczenie jest niemal nieopisywalne, ale tak już jest w ostatecznym rozrachunku ze wszystkimi doświadczeniami.

Pierwsze, co zobaczyłem, to kalejdoskop kolorów i kształtów, ale zdumiewające i niepojęte w tej scenie było to, że nie mogłem rozpoznać żadnego pojedynczego koloru! Oczy van Manderpootza, a może to jego mózg, interpretowały kolory w sposób niewypowiedzianie obcy dla sposobu, w jaki ja to robiłem i w efekcie tego widmo było tak dziwne, że nawet pojedynczy odcień nie dawał się po prostu opisać słowami. Powiedzieć profesorowi, tak jak ja to zrobiłem, że jego koncepcja czerwonego wygląda dla mnie jak odcień pomiędzy fioletowym i zielonym nie znaczyło absolutnie nic i jedynym sposobem w jaki trzecia osoba mogłaby to oszacować, było spojrzeć z mojego punktu widzenia za pomocą mniemanowizora w tym czasie, gdy ja będę badał reakcję van Manderpootza na kolor czerwony.

A kształty! Kilka minut zajęło mi rozpoznanie zwykłego laboratoryjnego stołu w dziwnym, kanciastym, pokręconym, zniekształconym czymś na środku pomieszczenia. Sam pokój, pomijając jego dziwną formę, wyglądał na mniejszy, być może dlatego, że van Manderpootz jest nieco większy ode mnie.

Ale, jak na razie, najdziwniejsze fragmenty jego punktu widzenia nie miały nic wspólnego z jego spojrzeniem na świat fizyczny, lecz z bardziej fundamentalnymi elementami – z jego mniemaniem. Większość jego myśli w tych pierwszych chwilach nie docierała do mnie, gdyż nie nauczyłem się jeszcze rozpoznawać i interpretować jego osobistego symbolizmu, w którym myślał. Ale rozpoznawałem jego nastawienie. Na przykład do Cartera mozolącego się nad czymś w pracowni; dowiedziałem się od razu jakim pracowitym, tępym wołem roboczym wydawał się być dla van Manderpootza. Była też panna Fitch. Wyznaję, że zawsze wydawała mi się mało atrakcyjna, tymczasem moje wrażenie, gdy je porównać z opinią profesora, czyniło z niej istną Wenus! Niemalże nie uważał jej za istotę ludzką i jestem pewien, że nigdy nie pomyślał o niej jak o kobiecie, ale wyłącznie jak o przydatnym, lecz nie niezbędnym wyposażeniu laboratorium.

W tym momencie dostrzegłem w oczach van Manderpootza przebłysk odbicia mojej osoby. Uuu! Może nie jestem geniuszem, ale z pewnością nie jestem też rozchichotanym małpoludem, jakim jawiłem się w jego oczach. Być może nie jestem również najprzystojniejszym mężczyzną na świecie, ale gdybym myślał, że wyglądam tak...! No właśnie, biorąc to wszystko razem, zrozumiałem wyobrażenia van Manderpootza o sobie!

— Wystarczy — wrzasnąłem. — Nie zostanę dłużej tu, gdzie się mnie obraża. Mam dosyć!

Zerwałem mniemanowizor z głowy i rzuciłem na stół, czując się nagle trochę głupio na widok krzywego uśmieszku na twarzy profesora.

— Niewiele, Dixon, jest w tym tego ducha, który prowadzi naukę do wielkich osiągnięć — zauważył przyjacielskim tonem. — Przypuszczam, że opiszesz mi naturę tej obrazy i, jeśli to możliwe, powiesz również coś na temat działania mniemanowizora. W końcu to jest to, co miałeś zaobserwować.

Zaczerwieniłem się, marudziłem jeszcze chwilę, ale spełniłem jego prośbę. Van Manderpootz słuchał z wielkim zainteresowaniem mojego opisu różnic między naszymi fizycznymi światami, zwłaszcza różnego widzenia kształtów i kolorów.

— Jakie świetne pole dla artysty! — wykrzyknął w końcu. — Niefortunnie jest, że to pole musi pozostać na zawsze niewykorzystane, gdyż nawet gdyby artysta zapoznał się z tysiącami punktów widzenia i niezliczoną ilością nowych kolorów, jego pigmenty wciąż będą wywierały na widzach to samo wrażenie znanych od zawsze kolorów. — Westchnął w zamyśleniu, po czym dodał: — Niemniej urządzenie jest całkowicie bezpieczne w użyciu. W takim razie wypróbuję je krótko, wnosząc do eksperymentu spokój naukowego umysłu odrzucającego problemy zdające się mieć znaczenie dla ciebie.

Założył mniemanowizor i muszę wyznać, że przetrwał szok pierwszego wrażenia znacznie lepiej niż ja. Po zdziwionym: „uf” zasiadł do satysfakcjonującej analizy mojego punktu widzenia, podczas gdy ja siedziałem, poddając się półświadomie jego spokojnej ocenie. Spokojnej przez jakieś trzy minuty.

Nagle skoczył na równe nogi, zdzierając urządzenie z twarzy, której zwykłe rumieńce pogłębiły się, przybierając choleryczny wściekły kolor.

— Won stąd — ryknął. — To tak według ciebie wygląda van Manderpootz! Kretyn! Idiota! Imbecyl! Wynoś się!

* * *

Jakiś tydzień czy dziesięć dni później, idąc skądś dokądś, przechodziłem przypadkiem obok uniwersytetu i zacząłem się zastanawiać, czy profesor już mi wybaczył. W oknie jego pracowni, w budynku Fizyki, świeciło się światło, wpadłem więc tam, przechodząc obok stołu laboratoryjnego przy którym pracował Carter oraz kąta, gdzie panna Fitch, w swej nudnej przesadnej skromności, wykonywała niekończące się zadanie przepisywania notatek z wykładów.

Van Manderpootz pozdrowił mnie dość kordialnie, niemniej w jego zachowaniu dawało się wyczuć ciekawą domieszkę melancholii.

— Ach, Dixon, miło cię widzieć — zaczął. — Od naszego ostatniego spotkania wiele się nauczyłem na temat głupoty tego świata i wydaje mi się teraz, że ty rzeczywiście jesteś jednym z bardziej inteligentnych współczesnych umysłów.

— Co? — zdumiałem się. Van Manderpootz to powiedział? — Och, dziękuję.

— Naprawdę. Któregoś dnia usiadłem przy oknie od ulicy i obserwowałem punkt widzenia przechodniów. Czy uwierzyłbyś... — ściszył głos. — Uwierzyłbyś w to, że tylko siedem i cztery dziesiąte procenta jest świadoma istnienia van Manderpootza? A wśród tych siedmiu i cztery dziesiąte procenta, większość to z pewnością studenci z sąsiedztwa. Wiedziałem, że inteligencja nie jest wysoka, ale nie sądziłem, że jest aż tak źle.

— Tak, ale musi pan przecież zdawać sobie sprawę z tego — powiedziałem tonem pocieszenia — że osiągnięcia van Manderpootza przyciągają raczej uwagę jedynie tej inteligentnej mniejszości.

— Bardzo głupi paradoks! — rzucił. — Jeśli założymy, że czym wyżej na skali inteligencji, tym będzie mniej osobników, to na podstawie tej teorii można stwierdzić, że największe osiągnięcia ze wszystkich ma ten, o którym nikt nie słyszał. Według tego testu ty byłbyś większy niż van Manderpootz, co jest oczywistym reductio ad absurdum.

Powiedział to z takim wyrzutem, że zrozumiałem, iż nie powinienem był nigdy nawet o czymś takim pomyśleć. W tym momencie jego wszystkowidzące oczy przyciągnęło coś w zewnętrznej pracowni.

— Carter! — ryknął. — Ten interfazometr sinusoidalny jest na drodze przepływu pozytonów? Głupcze! Co masz zamiar mierzyć, mając instrument pomiarowy jako część eksperymentu? Zabierz go stamtąd i zacznij od nowa!

Ruszył w kierunku nieszczęsnego technika. Zostałem sam, siedząc bezczynnie w fotelu i gapiąc się na tę pracownię, której ściany oglądały tyle cudów. Ostatni z nich, mniemanowizor, leżał niedbale na stole, położony przez profesora po obserwacji punktów widzenia ludzi przechodzących ulicą.

Podniosłem urządzenie i zacząłem się przyglądać jego konstrukcji. Oczywiście było to całkiem poza zasięgiem mego rozumienia, gdyż żaden zwykły inżynier nie jest w stanie uchwycić zawiłych koncepcji van Manderpootza. Tak więc po zaciekawionym, ale pełnym podziwu oglądzie jego nieskończenie delikatnych obwodów, siatek i soczewek, zrobiłem rzecz oczywistą, założyłem go.

Pierwszą moją myślą było spróbować na ulicy, ale ponieważ wieczór już był dość późny, chodnik na dole był opustoszały. Usiadłem więc znów bezczynnie i wtedy moją uwagę przyciągnął słaby dźwięk nie będący gderaniem profesora. Zidentyfikowałem go zaraz jako bzyczenie dużej muchy tłukącej się o szklane przepierzenie oddzielające gabinet od pracowni. Zaciekawiło mnie, jaki też punkt widzenia może mieć takie stworzenie, więc błysnąłem światłem w jego kierunku.

Przez chwilę nie widziałem niczego ponad to, co wynikało z mojego własnego punktu widzenia, ponieważ, jak mi to później wyjaśnił van Manderpootz, w mizernym móżdżku muchy jest zbyt mało psychonów, by wytworzyć cokolwiek oprócz bardzo mętnych wrażeń. Stopniowo jednak dotarł do mnie obraz przedstawiający dziwną i nieopisywalną scenę.

Muchy nie widzą kolorów. Takie było moje pierwsze wrażenie, gdyż świat był mętną panoramą szarości, czerni i bieli. Muchy są krańcowymi krótkowidzami; kiedy w końcu zidentyfikowałem scenę jako wnętrze znajomego pokoju, odkryłem, że dla owada – który widzi nie dalej niż sześć stóp, choć obejmuje wzrokiem prawie całą sferę, widząc praktycznie we wszystkich kierunkach na raz – jest on nieskończenie wielki. Ale chyba najbardziej zdumiewające było to, chociaż uświadomiłem sobie to później, że złożone oko owada nie przesyła dużej liczby oddzielnych obrazów, jak to się dzieje, gdy wykonujemy przez nie mikrofotografię. Mucha widzi jeden obraz tak samo jak my; podobnie jak nasz mózg odwraca obraz rzutowany na siatkówkę, tak mózg muchy redukuje obraz złożony do pojedynczego. Oprócz tych wrażeń była tam cała masa przeróżnych wrażeń węchowych i dziwne pragnienie przeniknięcia przez niewidzialną szklaną barierę w kierunku jasnego światła poza nią. Nie miałem jednak czasu na analizowanie tych odczuć, gdyż nagle pojawił się błysk czegoś nieskończenie bardziej zrozumiałego niż mętne procesy w mózgu muchy.

Przez jakieś pół minuty, a może dłużej, nie mogłem odgadnąć od kogo ten błysk pochodzi. Wiedziałem, że dotarło do mnie coś niewiarygodnie miłego, że natrafiłem na punkt widzenia kogoś, kto zobaczył coś, czego obecność wywoływała u niego ekstazę, ale pytanie czyj to był punkt widzenia i na jakie piękno zareagował, pozostawało poza zakresem moich możliwości odgadnięcia.

Zsunąłem mniemanowizor i siadłem, patrząc z zakłopotaniem na muchę tłukącą się o szklaną szybę. Za nią, w tamtym pomieszczeniu, van Manderpootz kontynuował swą perorę skierowaną do skruszonego Cartera, a z kąta, niewidocznego dla mnie, dochodził szelest papierów panny Fitch przepisującej niekończące się notatki. Głowiłem się daremnie nad tym, co się wydarzyło i nagle olśniło mnie rozwiązanie tego problemu.

Mucha musiała wlecieć między mnie, a kogoś w tamtej pracowni. Śledziłem jej lot prawie niewidocznym promieniem świetlnym mniemanowizora, który musiał chwilowo trafić w głowę kogoś z tej trójki za szkłem. Tylko kogo? Samego van Manderpootza? Bo to musiał być któryś z nich dwóch, profesor albo Carter, gdyż sekretarka znajdowała się całkowicie poza zasięgiem promienia.

Zimny i błyskotliwy umysł van Manderpootza wydał mi się zupełnie nieprawdopodobny jako źródło tego rodzaju emocjonalnych wrażeń. Promień musiał więc trafić w głowę spokojnego, poczciwego Cartera. Popędzany uczuciem ciekawości ponownie nasadziłem urządzenie na głowę i wysłałem promień, przemiatając ukradkiem pracownię.

To, że taka procedura jest równie uwłaczająca jak podsłuchiwanie, a nawet, jeśli się nad tym zastanowić, jeszcze bardziej haniebna, gdyż jest w istocie kradzieżą informacji daleko bardziej osobistych niż można to uzyskać ze słowa mówionego, nie przyszło mi wówczas do głowy. Brałem wtedy jedynie pod uwagę własną ciekawość; chciałem wiedzieć jaki rodzaj punktu widzenia mógł wytworzyć tę dziwną, chwilową erupcję piękna. Jeśli postępowanie było nieetyczne... no cóż, w niebie o tym wiedzą i zostanę za to ukarany.

Skierowałem więc mniemanowizor na Cartera. Pełen szacunku wysłuchiwał w tym momencie van Manderpootza. Wyraźnie wyczuwałem jego respekt dla wielkiego człowieka, respekt mający w sobie widoczny element strachu. Wyczuwałem jego reakcję na głos profesora grzmiący na podobieństwo przetaczającego się odgłosu boskich gromów, co było niezbyt daleko od rzeczywistej opinii małego człowieczka na temat swojego szefa. Przechwyciłem również opinię Cartera o sobie samym; jego samoocena ukazywała obraz nawet bardziej myszowatej postaci niż moje mniemanie o nim. A gdy w pewnym momencie spojrzał w moim kierunku, to chociaż jestem pewny, że Dixon Wells nie jest imbecylem, jakim go widzi van Manderpootz, to jestem równie pewien, że nie jest też takim wyrafinowanym światowcem, jak to się wydaje Carterowi. Koniec końców, punkt widzenia Cartera wydawał się przynależeć do nieśmiałego, spokojnego, ustępliwego i nieco służalczego człowieka, co czyniło bardziej zagadkowym obiekt, który spowodował w takim umyśle, jak jego, ten przebłysk poczucia piękna.

Obecnie nie było już po tym śladu. Uwaga Cartera była całkowicie zaprzątnięta tym, co mówił van Manderpootz, który właśnie przeszedł od osobistych ocen głupoty Cartera do ogólnego wykładu na temat błędnego rozumienia połączonej teorii pola w ujęciu jego rywali, Corveille'a i Shrimskiego. Carter słuchał z niemal nabożnym szacunkiem, a ja wyczuwałem przypływy jego oburzenia na złoczyńców ośmielających się nie zgadzać z autorytetem van Manderpootza.

Usiadłem pochłonięty dziwną podwójną wizją z mniemanowizora, która pod pewnym względem przypominała psychomat Horstena – obraz można było obserwować własnymi oczami i jednocześnie oczami obserwowanego podmiotu. Widziałem więc całkiem wyraźnie van Manderpootza i Cartera, a jednocześnie widziałem i odczuwałem to samo, co Carter. W ten sposób stwierdziłem nagle, że profesor przestał się zwracać do Cartera, kierując swoją uwagę na kogoś, jak dotąd, dla mnie niewidocznego, a jednocześnie oczami Cartera ujrzałem, jak w jego umyśle rozbłyskuje na moment zjawisko tej samej ekstazy. Ujrzałem – przy czym opis jest tutaj zupełnie niemożliwy – kobietę, która, być może za wyjątkiem kobiety z ekranu idealizatora, była najpiękniejszą istotą, jaką kiedykolwiek widziałem!

Powiedziałem, że opis jest niemożliwy. To jest prawda absolutna, gdyż jej uroda, figura, prezencja widziane oczami Cartera absolutnie nie dawały się wyrazić słowami. Byłem zafascynowany; ogarnęła mnie jakaś niemoc; gdy dotarł do mnie podziw zawarty w mniemaniu nieśmiałego Cartera, zalała mnie dzika fala zazdrości. Ona była wspaniała, cudowna, nieopisywalna. Jedynie dużym wysiłkiem uwolniłem się na tyle z więzów tego urzeczenia, żeby przechwycić myśl Cartera z jej imieniem. Lisa – myślał. Lisa.

Powiedziała coś do van Manderpootza, co było dla mnie zbyt ciche, żebym mógł usłyszeć, tak samo zresztą jak dla uszu Cartera, bo wtedy usłyszałbym to przez mniemanowizor. Obaj usłyszeliśmy natomiast grzmiącą odpowiedź profesora.

— Mam gdzieś wymowę podawaną w słowniku! — ryknął. — Prawidłowo jest tak, jak to wymawia van Manderpootz!

Cudowna Lisa odwróciła się bez słowa i odeszła. Przez chwilę widziałem ją oczami Cartera, ale gdy była już w pobliżu drzwi, ten zwrócił swą uwagę z powrotem na van Manderpootza i zniknęła mi całkowicie z widoku.

Zobaczyłem, że profesor zakończył swą dysertację i idzie w moim kierunku, więc zsunąłem mniemanowizor i spróbowałem się uspokoić.

— Kim ona jest? — zapytałem. — Muszę ją poznać!

— Spojrzał na mnie wzrokiem bez wyrazu.

— Kto?

— Lisa! Kim jest Lisa?

W zimnych niebieskich oczach van Manderpootza nie pojawił się nawet błysk.

— Nie znam żadnej Lisy — odpowiedział obojętnym tonem.

— Rozmawiał pan z nią przed chwilą! W pracowni!

Van Manderpootz spojrzał na mnie z ciekawością; stopniowo na jego szerokiej inteligentnej twarzy zaświtało bystre podejrzenie.

— Och! — powiedział. — Czy ty przypadkiem nie używałeś mniemanowizora?

Skinąłem głową, czując ogarniający mnie chłód zrozumienia.

— I wybrałeś do obserwacji punkt widzenia Cartera?

Gdy przytaknąłem, profesor podszedł do drzwi łączących oba pomieszczenia i zamknął je, a gdy znalazł się znów naprzeciw mnie, jego rysy zabarwiły się rozbawieniem, które nagle przemieniło się w gromki śmiech.

— A niech cię! — zagrzmiał. — Wiesz, kim jest piękna Lisa? To Fitch!

— Fitch? Pan oszalał! Lisa jest cudowna, a Fitch nieciekawa, chuda i brzydka. Ma pan mnie za idiotę?

— To dla mnie dość kłopotliwe pytanie, Dixon — gdaknął profesor. — Posłuchaj mnie! Kobieta, którą zobaczyłeś, to moja sekretarka, panna Fitch, widziana oczami Cartera. Rozumiesz? Ten idiota, Carter, zakochał się w niej!

* * *

Chyba pół nocy wędrowałem po górnych poziomach, nieświadomy zarówno wąskiego pasma gwiazd widocznych pomiędzy górującymi nade mną ścianami dwudziestopierwszowiecznego Nowego Jorku, jak i nierównomiernego hałasu pojazdów na poziomie transportowym. Z pewnością była to najgorsza opresja z tych wszystkich, w jakie wpędziły mnie diabelskie wynalazki van Manderpootza.

Zakochać się w czyimś punkcie widzenia! Zakochać się w kobiecie, która istnieje jedynie w oczarowanych oczach Cartera. Nie kochałem Lisy Fitch, a właściwie to jej koścista brzydota budziła u mnie odrazę. Zakochałem się w jej wizerunku widzianym oczami Cartera, gdyż nie ma w świecie niczego piękniejszego niż obraz ukochanej w oczach zakochanego.

Ta opresja była daleko gorsza niż poprzednie. Gdy zakochałem się w dziewczynie już nieżyjącej, mogłem się pocieszać tym, co mogłoby być. Gdy zakochałem się w moim ideale – no cóż, była przynajmniej moja własna, nawet jeśli nie mogłem jej mieć. Ale zakochać się w wytworze umysłu innego mężczyzny! Przecież to wyobrażenie mogło istnieć dalej jedynie w przypadku, jeśli Carter będzie wciąż zakochany w Lisie Fitch, a to skutecznie stawiało mnie całkowicie poza sceną. Była dla mnie absolutnie nieosiągalna, gdyż, Bóg mi świadkiem, nie pragnąłem prawdziwej Lisy Fitch – „prawdziwej”, czyli takiej jaką była dla mnie w rzeczywistości. Ostatecznie uważam, że Lisa Fitch Cartera była tak samo prawdziwa, jak kościsty strach na wróble widziany moimi oczami.

Była nieosiągalna! Była? Nagle przypomniałem sobie dawno zapomniane wykłady z psychologii. Stosunek do czegoś to nawyk. Punkt widzenia to stosunek. Czyli punkt widzenia to nawyki. A nawyki można sobie wyrobić!

Znalazłem sposób! Wszystko, co powinienem zrobić lub sobie przyswoić, ćwicząc, to punkt widzenia Cartera. Mówiąc dosłownie, powinienem zająć jego miejsce, traktować rzeczy jego sposobem, poznać jego punkt widzenia. Osiągnąwszy to, mógłbym ujrzeć w Lisie Fitch wszystko to, co on w niej widział i ta wizja stałaby się dla mnie tak samo prawdziwa jak dla niego.

Ostrożnie wszystko zaplanowałem. Wolałem uniknąć sarkazmu wielkiego van Manderpootza i zrobić to w sekrecie. Mogłem przychodzić do jego pracowni wtedy, gdy on miał wykłady czy inne zajęcia i studiując punkt widzenia Cartera za pomocą mniemanowizora, przyswoić go sobie. Mógłbym jednocześnie testować też moje postępy, przyglądając się pannie Fitch bez mniemanowizora. Gdy tylko bym zaczął widzieć w niej to samo, co Carter, wiedziałbym, że sukces jest nieunikniony.

Następne dwa tygodnie były dla mnie dziwnym okresem czasu. Nawiedzałem laboratorium van Manderpootza o dziwacznych porach, sprawdziwszy w uniwersyteckim biurze, kiedy miewa swoje wykłady. Gdy pewnego dnia okazało się, że mniemanowizor zniknął, wymogłem na Carterze, żeby pokazał mi, gdzie został schowany, a on, onieśmielony niewątpliwie moją przyjaźnią z człowiekiem, którego praktycznie czcił, wskazał mi miejsce, nie pytając o nic. Później jednak zacząłem podejrzewać, że zwątpił w prawidłowość swojego postępku, gdyż przechwyciłem jego myśli, iż dziwne są te moje długie posiedzenia, w czasie których gapię się na niego; przechwytywałem z jego umysłu wszelkie wątpliwości, ale jak już mówiłem, zanim poznałem osobistą symbolikę jego myśli, miałem trudności z ich rozszyfrowaniem. Zadowolony z tego był przynajmniej jeden człowiek – mój ojciec, który wziął moją nieobecność w biurze i brak zainteresowania biznesem za objaw zdrowia fizycznego i psychicznego, i gratulował mi serdecznie polepszenia.

Eksperyment zaczynał przynosić wyniki, punkt widzenia Cartera zaczynał mi się podobać i po trochu szalony świat, w którym żyłem, stawał się równie logiczny jak mój własny. Nauczyłem się rozpoznawać kolory jego oczami; nauczyłem się rozpoznawać formy i kształty; i co bardziej podstawowe, poznałem jego skalę wartości, jego poglądy, jego upodobania. Te ostatnie były trochę niewygodne czasami, gdyż przy kilku okazjach, gdy dodatkowo wpadałem wieczorem do van Manderpootza, miałem nieco trudności z oddzieleniem mojego własnego pełnego szacunku podziwu dla wielkiego człowieka od nadmiernego uwielbienia Cartera, co skutkowało tym, że kilkakrotnie o mało co nie wygadałem się ze wszystkiego. Być może było to nieczyste sumienie, ale wciąż zdawało mi się, że bystre niebieskie oczy profesora przez cały wieczór spoczywają na mnie z wyrazem podejrzliwości i zaciekawienia.

Sprawa zmierzała do kulminacji. Czasami, gdy spoglądałem na kościstą brzydotę panny Fitch, zaczynałem mieć przebłyski tego samego cudownego piękna, jakie znajdował w niej Carter – tylko przebłyski, ale były to zwiastuny sukcesu. Każdego dnia przychodziłem do pracowni z coraz większą ochotą, gdyż każdy dzień przybliżał mnie do tego, czego oczekiwałem. Moja ochota wzrastała tak do pewnego dnia, kiedy wszedłem do pracowni i nie zastałem tam ani Cartera, ani panny Fitch, a jedynie van Manderpootza, który ewidentnie powinien być w tym czasie na wykładzie o indeterminizmie.

— Hm! Dzień dobry — bąknąłem.

— No, widzę, że Carter miał jednak rację — odpowiedział, przypatrując się mi. — Bezdenna głupota ludzkiej rasy, Dixon, zaskakuje mnie nieustannie nowymi dowodami swej astronomicznej głębi, ale wydaje mi się, że ta twoja eskapada sięgnęła najgłębszych regionów imbecylizmu.

— Moja... eskapada?

— Sądzisz, że uda ci się umknąć przenikliwym oczom van Manderpootza? Zaraz, jak tylko Carter powiedział mi o twoich wizytach tutaj pod moją nieobecność, mój umysł odkrył prawdę. Informacja od Cartera nie była zresztą konieczna, gdyż jednym okiem było widać zmianę twojej postawy podczas kilku ostatnich spotkań. Chciałeś przyswoić sobie punkt widzenia Cartera, co? Niewątpliwie z myślą o całkowitym pozbawieniu go uroków panny Fitch!

— C... co?

— Słuchaj, Dixon. Nie mówmy już o etycznej stronie tej sprawy, tylko spójrzmy na to z czysto racjonalnego punktu widzenia, o ile racjonalny punkt widzenia jest możliwy dla kogokolwiek oprócz van Manderpootza. Czy zdajesz sobie sprawę z tego, że aby przyswoić sobie stosunek Cartera do panny Fitch, musiałbyś przyjąć jego cały punkt widzenia? Nie żebym uważał ten punkt widzenia za dużo gorszy od twojego — dodał sucho — ale przypadkiem wolę punkt widzenia osła niż myszy. Twój szczególny rodzaj głupoty jest dla mnie bardziej do zaakceptowania niż nieśmiała, wiotka, służalcza natura Cartera i pewnego dnia podziękujesz mi za to. Czy jego postrzeganie panny Fitch jest warte poświęcenia własnej osobowości?

— Nie... nie wiem.

— No cóż, warte czy nie, van Manderpootz zadecydował o tej sprawie w najmądrzejszy sposób. Spóźniłeś się, Dixon. Dałem im miesiąc urlopu i wysłałem... w podróż poślubną. Wyjechali dziś rano.

Przełożył Ireneusz Dybczyński

Przypisy tłumacza.

1. ↑ — Cytat z wiersza „To A Louse, On Seeing One on a Lady's Bonnet at Church” szkockiego poety Roberta Burnsa (1759-1796).
Oh, wad some pow'r the giftie gie us

to see oursels as ithers see us.

Jakaż to moc ten dar by nam dała,

by ujrzeć siebie, jak nas widzą inni.